GS Nguyễn Ngọc Lung kể chuyện Global Witness và rừng Việt Nam
(ĐVO) - "Muốn khắc chế được nạn phá rừng,
trước tiên phải cắt quyền của nhóm lợi ích" - GS.TS Nguyễn Ngọc Lung -
Viện trưởng Viện quản lý rừng bền vững và chứng chỉ nói về cáo buộc phá
rừng của tổ chức GW.
GW từng cáo buộc doanh nghiệp Việt Nam phá rừng
PV:-
Với những lý do trồng rừng thì phải khai hoang, tạo công ăn việc làm
cho rất nhiều người ở Tây Nguyên và căn bản nhất là tất cả đều đúng
luật. Nhưng tàn phá rừng, thiệt hại không chỉ tới môi trường sống của cư
dân bản địa mà còn kéo theo nhiều hệ lụy khác. Là một nhà khoa học, một
nhà quản lý ông nhìn nhận vấn đề này thế nào? Ông nghĩ gì trước lời cáo
buộc Tập đoàn HAGL đang nhân danh kinh tế để phá rừng của tổ chức
Global Witness (GW)?
GS.TS Nguyễn Ngọc Lung:- GW nói đúng chứ không sai. Đó là một tổ chức có uy tín trên thế giới nếu họ đã có cáo buộc thì họ sẽ có bằng chứng.
 |
| GS.TS Nguyễn Ngọc Lung - Viện trưởng Viện quản lý rừng bền vững và chứng chỉ |
GW
là một tổ chức họ điều tra tất cả mọi thứ nhưng lại không để lộ thông
tin. Chỉ đến khi họ công bố thông tin chính thức trên tạp chí của họ. Họ
có tất cả các bằng chứng mà không thể chối cãi được.
GW
từng có bài báo viết về nạn phá rừng buôn gỗ cách đây 15 năm. Đó là bài
điều tra có tên là "Chế tạo tại Việt Nam nhưng khai thác tại
Campuchia". Bài báo nói về một đường dây phá rừng buôn gỗ lậu từ TP.HCM
do một công ty thuộc Tổng Cty Lâm nghiệp ở đó làm...
Nghĩa là, Campuchia chặt gỗ bán, mình mua ký hợp đồng giữa hai nước và nhận hàng ở biên giới.
Nhưng
công ty của Việt Nam đã đàm phán riêng với Campuchia mua trực tiếp khu
rừng nào thì sẽ tự sang khai thác và vận chuyển lấy (tự khai thác thì họ
không quản lý, khai báo bao nhiêu m3 gỗ thì trả tiền bấy nhiêu- PV). Đó
là chỉ vì tiền lãi mà phải làm như vậy.
Sau một sự
cố đáng tiếc, Chính phủ đã yêu cầu mở một hội nghị tại Phnom Penh, họp
với Campuchia, Lào, GW. Từ đó, đã có chỉ đạo ngăn chặn các doanh nghiệp
chỉ vì lãi mà làm mất uy tín, của Việt Nam.
Nhưng,
hiện nay phá rừng, khai hoang lấy đất, có thể bản chất của nó là không
hợp pháp nhưng họ sẽ tìm mọi cách để hợp pháp hóa nó. Trước đây, các đại
gia Sài Gòn để lấy được đất rừng họ thực hiện như sau:
Lợi dụng chính sách ưu tiên của nhà nước với người dân tộc (cụ thể là
dân tộc Thượng phá rừng thì không bị phạt), các đại gia này đã tìm cách
tiếp cận với người Thượng, cho họ ít tiền để họ chặt rừng đốt rẫy,
trồng vài trăm cây điều, rồi bán nương điều này cho chính đại gia đó để
họ công khai trồng cà phê. Đại gia lại tiếp tục cấp tiền, cấp giống rồi
tiếp tục đầy lùi họ vào rừng sâu, tiếp tục phá, tiếp tục lấy đất...
Đó chính là cách ban đầu để các đại gia này hợp pháp hóa lấy đất rừng để trồng cà phê.
Sau
này, người dân tộc không được phá rừng nữa, rừng được giao cho bản
làng, già làng quản lý. Các già làng, già bản sẽ phải khai báo cần bao
nhiêu diện tích đất rừng để trồng điều sẽ được nhà nước cấp. Lúc này các
đại gia lại áp dụng biện pháp chuyển nhượng quyền sử dụng đất.
Với
những khu đất trống, đồi trọc mà bị bào mòn thì giá trị kinh tế không
cao, nên các đại gia này muốn khai thác đất rừng, loại đất tốt nhất. Và
họ tàn phá đất rừng này bằng cách cứ đẩy lùi người dân tộc vào sâu trong
rừng rồi để họ khai hoang, sau đó lại mua lại với giá rất thấp.
Có
thể GW nay lại tố cáo cách làm của HAGL hiện nay là thuê đất trồng cao
su của nhà nước Lào và Campuchia, mà việc chặt rừng và dãn dân thuộc
trách nhiệm người cho thuê đất. Cái hợp lý của họ là cái sai mà cả thế
giới phản đối nhưng lại được hợp thức hóa, được pháp luật công nhận.
Ngay
ở Tây nguyên, từ năm 2007, chính phủ cho phép lấy 100.000 ha đất chưa
sử dụng và chủ yếu là từ rừng tự nhiên nghèo để phát triển quy hoạch cao
su. Sau 5 năm hàng trăm dự án đã được phê duyệt và triển khai, trong
đó đa số chủ đầu tư là các đại gia chứ không phải Tập đoàn công nghiệp
cao su Việt Nam (VRG).
Trong khi 1 dự án thuỷ điện
chiếm 200-300 ha rừng được hàng vạn tiếng nói, hàng trăm tổ chức lên
tiếng bảo vệ rừng, thế mà hàng trăm lần mất rừng tự nhiên cho cao su thì
chỉ có Hội đồng đánh giá tác động môi trường (ĐTM) bảo vệ .
Tháng
12/2011 chuyên gia Cục thẩm định và ĐTM thuộc Tổng cục Môi trường khảo
sát, chỉ ra nhiều dự án chặt rừng tự nhiên nghèo để trồng cao su đã
không thực hiện cam kết “Bảo vệ môi trường” và nhất là “Sử dụng lao động
tại chỗ" đến nỗi UBND tỉnh Đắc Lắc đã dừng chủ trương đầu tư 28 dự án.
Tôi không bình luận, vì không nghiên cứu tố cáo của GW lần này là gì, có
giống như lấy rừng tự nhiên ở Tây Nguyên?
Mục
đích của người phá rừng không phải là phá môi trường để cho con người
chết, mà chỉ vì một cái lợi trước mắt, chỉ vì mấy đồng bạc bỏ túi mà làm
như vậy.
PV: - Có thể nhân danh
phát triển kinh tế, làm giàu cho đất nước, tạo công ăn việc làm mà được
quyền phá rừng để...trồng rừng mới với hiệu quả cao hơn?
GS.TS Nguyễn Ngọc Lung: - Từ
năm 1992, Việt Nam cũng đã ký vào nhiều công ước quốc tế, trong đó có
vấn đề phát triển rừng bền vững. Đó là khoảng thời gian người ta nói
rằng loài người bỗng tự nhiên tỉnh ngủ, sau khi đã ăn quá nhiều vào tài
nguyên thiên nhiên, khiến môi trường bị tàn phá, gây biến đổi khí hậu,
một số nước bị sa mạc hóa.
Nhận thức việc này, thế giới đã cho ra đời hàng loạt các công ước. Quan trọng nhất là lĩnh vực “Môi trường và phát triển”.
Trong
công ước khung về biến đổi khí hậu và Nghị định thư Kyoto, cũng có một
quy định về cơ chế phát triển sạch (CDM) khi trồng rừng xin tín chỉ
carbon, thì từ năm 2000 không được chặt rừng tự nhiên (dù nghèo kiệt) để
trồng rừng mới.
Một tổ chức bảo vệ rừng tự
nhiên nữa là Hội đồng quản trị rừng thế giới (FSC), là tổ chức cấp
chứng chỉ cho chủ rừng đang “quản lý bền vững” để gỗ được lưu thông vào
mọi thị trường mà giá lại cao hơn rất nhiều. Nhưng FSC cũng nói ngay,
không được cấp chứng chỉ nếu chuyển rừng tự nhiên sang rừng trồng sau
tháng 11/1994.
Việc trồng cao su cũng vậy. Cây
cao su là cây đa mục đích có thể trồng rừng lấy mủ, lấy gỗ, hoặc trồng
rừng phòng hộ. Nhưng rừng cao su về mặt môi trường không tốt như các
rừng trồng khác, thứ nhất đa dạng sinh học đơn giản, thứ hai là khả năng
hấp thụ khí CO2 kém (chu kỳ 30 năm chỉ tích lũy được 20-30 tấn sinh
khối khô...)
Các doanh nghiệp phá rừng tự nhiên,
chuyển thành rừng trồng đã bị cả thế giới lên án, lại chuyển sang trồng
rừng cao su thì điều đó càng không nên, trừ khi trồng trên các loại đất
chưa sử dụng khác.
Thực ra ở Viêt Nam hiện nay, đầu
cơ, buôn đất mới là có lãi lớn. Có đất rồi, có sổ đỏ rồi hoặc hợp đồng
thuê đất, chỉ cần nhượng 1 vài ha thì cũng đã đủ tiền chi phí và bôi
trơn để có được đất sạch cho 1 dự án cao su . Vì khi có quyền sử dụng
đất thì có thể chuyển quyền sử dụng đất, chuyển mục đích sử dụng đất
như đã lộ ra qua sự kiện Nông trường Sông Hậu, hay đất nuôi trồng thuỷ
sản ở Tiên Lãng, Hải Phòng .
Muốn khắc chế nạn phá rừng phải cắt quyền của nhóm lợi ích
PV:-
Việc lách luật nhằm khai thác gỗ rừng có nhiều cách và nạn nhân của các
"lâm tặc" thường xuất hiện ở các quốc gia nghèo đói hoặc đang khát vốn
để phát triển. GW tiến hành điều tra riêng, cáo buộc trên trường quốc tế
nhằm ngăn chặn lâm tặc quốc tế. Xét cho cùng thì hiệu quả vẫn không
cao, không thể ngăn chặn được nạn phá rừng ồ ạt trong phạm vi từng quốc
gia, ông có cao kiến gì để khắc chế quốc nạn phá rừng?
GS.TS Nguyễn Ngọc Lung:- Tây
Nguyên được coi là mái nhà xanh, là lá phổi giữ ổn định sinh thái cho
cả nước. Nhưng chỉ cần theo dõi thông tin là biết, cứ mỗi lần mưa lũ là
hàng trăm ngôi nhà bị cuốn trôi, mùa màng bị phá huỷ, hàng vạn m3 gỗ
mênh mông trôi ở các cửa sông. Nhìn vào đó là biết ngay, lâm tặc vẫn
hoành hành.
 |
| Khai thác cao su. Ảnh minh họa |
Đó
là điều bất cập. Bất cập ở chỗ càng biết luật lại càng làm trái luật.
Đến cả không ít người thực thi lâm luật lại có lúc, có nơi cộng tác với
lâm tặc hoặc bảo vệ nhóm lợi ích cao hơn. Tức là, lẽ ra họ phải chống
thì họ lại làm, mà không chỉ riêng gì trong kiểm lâm mà bất cứ ngành
nào cũng có.
Lợi ích đó chỉ có những người có chức có quyền mới làm được. Người ta gọi là tham nhũng.
Việc
giữ rừng chỉ với một lực lượng chuyên trách thì không thể làm được. Nếu
nhìn ra các nước, với Campuchia, Lào cũng vậy cũng giống như nước ta
nạn tham nhũng hoành hành làm nghèo đi đất
nước.
Một thực
tế là cứ chống cái gì thì cái đó lại phát triển mạnh, chống buôn lậu
thì buôn lậu nhiều hơn, chống tham nhũng thì tham nhũng lớn hơn. Tốt
nhất là không nên chống nữa. Chính vì vậy, phải cải cách đồng bộ toàn hệ
thống hành chính.
Phải làm đồng bộ,
đa sở hữu. Khi ruộng ở thành phố còn mất thì đất rừng mất là đương
nhiên. Vì hiện tại giờ đất rừng đang là sở hữu của toàn dân, Lâm trường
quản lý rừng sản xuất, hiện nay không tư nhân hoá được.
Không
cổ phần hoá được cũng tại chính sách đất đai vẫn như hồi chiến tranh.
Nhà nước có quyền thu hồi, thu hồi xong lại có quyền chuyển mục đích sử
dụng thì các nhóm lợi ích họ phải giữ bằng được chính sách này...
Muốn khắc chế được điều này phải làm sao để nhóm lợi ích không có được hai quyền đó.
PV:- Việc
các nhóm lợi ích liên kết lại dùng lệ để lách luật là vô cùng khó điều
tra cáo buộc trước công luận. Vậy theo ông, chúng ta cần phải làm gì để
ngăn chặn nạn phá rừng tàn phá môi trường sống?
GS.TS Nguyễn Ngọc Lung: - Phải cải tổ từ gốc. Không thể để người có quyền thích diễn vở gì, thì dân được xem vở đó.
Nếu
nói sòng phẳng, thì khó. Vì khi có một tí quyền là có khả năng tham
nhũng. Vậy thì có thể kỷ luật được không. Không. Vì tất cả người có
quyền đều đã tham nhũng, hoặc đang tập tham nhũng. Hãy chỉ ra xem có ông
cán bộ cấp xã, cấp huyện nào không quá giàu, chỉ cần so với trước đây
20-30 năm, họ cũng nghèo như dân!
Nếu rừng mất
hết thì sẽ chết cả nhân loại, người giàu cũng chết, người nghèo cũng
chết chứ không phải riêng gì ai. Chính vì vậy mà các nước tư bản họ rất
sợ mất rừng. Mất rừng sẽ sinh ra bão tố, lụt lội, biến đổi khí hậu nghĩa
là ảnh hưởng tới cả nhân loại.
Nhưng do sự ích kỷ của con người chỉ vì cái lợi trước mắt mà đôi khi họ bất chấp tất cả.
Tận thu gỗ là tiếp tay cho lâm tặc
PV:- Báo
chí Lào ca ngợi hết lời tập đoàn HAGL, thậm chí Chủ tịch tập đoàn HAGL
còn lên tiếng cho rằng GW đã lợi dụng tập đoàn này để đánh bóng tên
tuổi. HAGL cũng khẳng định không lấy một m3 gỗ nào, chỉ nhận đất sạch.
Ông nhận xét gì về điều này?
GS.TS Nguyễn Ngọc Lung: -
Việc HAGL (hay bất kỳ ai) đầu từ sang các nước khác thì thường là phải
có lãi hoặc lợi ích cao hơn, đầu tư là hành động kinh doanh chứ không
phải là làm nhân đạo. Còn nước được đầu tư cũng thấy cái lợi, là có vốn,
có công nghệ, hơn thiệt thì chính họ phải cân nhắc, có thể cho là cơ
hội được vay vốn của HAGL, hoặc cơ hội cải thiện đời sống cho dân.
Có lẽ HAGL nói đúng. Nếu theo luật của Việt Nam thì chủ đầu tư được
thuê đất sạch, không liên quan đến kinh doanh gỗ để giải phóng mặt bằng
như xưa.
Nhưng như tôi đã nói, từ cách đây 15 năm
tôi đã phải chủ trì cuộc họp ở Đông Dương chính là vì Campuchia lúc đó
các quân khu được giao rừng, giao mỏ đá quý đang phá rừng ác liệt, mà
mình mua gỗ của Campuchia thì thế giới đã lên tiếng cảnh báo đây là hành
động tiếp tay cho nạn phá rừng. Do quan niệm khác nhau, mình đã lý luận
rằng mình không mua thì các nước khác họ sẽ mua vì vậy tôi mua trên cơ
sở bình đẳng quốc tế. Ký hợp đồng mua bán, việc vi phạm của 1 công ty
thì công ty đó bị xử lý...
Tức là mình không muốn
tiếp tay phá rừng nhưng nếu không mua thì họ vẫn bán để nuôi sống quân
đội của họ. Tôi không thể bình luận gì vì chưa nghiên cứu tố cáo của GW
và không có thông tin về dự án của HAGL .
PV:- Trên
thực tế, VN cũng đã hoàn tất chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng
nhưng Tây Nguyên vẫn bị hạn hán, lũ lụt nhiều hơn trước, Tây Bắc cũng
trong tình trạng sa mạc hóa nhiều nơi, như vậy, người trồng dứt khoát
không thể kịp cho kẻ phá. Theo ông, đã đến lúc cần 1 kế hoạch tổng thể
cấp quốc gia để giữ gìn những vùng rừng?
GS.TS Nguyễn Ngọc Lung: - Không
phải cả đất nước đều giống nhau. Trước đây có chương trình 327, phủ
xanh đất trống đồi núi trọc, cả nước thực hiện chương trình từ
1992-1997. Khi đất nước còn rất nghèo, nhưng vì lúc đó tỉ lệ rừng còn có
27%, mỗi một năm nhà nước phải bỏ ra 50 triệu USD để đầu tư trồng rừng.
Trong 5 năm phục hồi được 1,4 triệu ha làm cho môi trường sống được cải
thiện hơn rất nhiều.
Nhưng nơi giàu rừng
nhất là Tây Nguyên. Mà ở đó cả nước xô vào khai hoang, Đắc Lắc cũ nay có
1,6 triệu dân, so với năm 1976 chỉ có 0,35 triệu. Khi kinh tế phát
triển đến đến đâu thì môi trường bị hủy hoại đến đó, đồng thời nó cũng
tác động xấu đến văn hoá, đạo đức của con người. Đúng là phải có 1 chiến
lược phát triển bền vững cho Tây Nguyên, trong đó vai trò của rừng là
rất quan trọng .
PV:- Có nghĩa là chưa thể có một giải pháp tổng thể để bảo vệ rừng, thưa ông?
GS.TS Nguyễn Ngọc Lung: - Vâng,
tuy xã hội đang có nhiều biến chuyển lớn, nhưng chưa thể thực thi một
giải pháp tổng thể nào, nếu không thống nhất được ý chí toàn dân, nếu
không thoát ra khỏi quốc nạn tham nhũng, phe phái và nhóm lợi ích, trong
cục bộ từng ngành, từng địa phương.
Xin cảm ơn ông!
Kì tới: Một vài sự thật
Nguyễn Vũ (thực hiện)
