NGUYỄN = 7
THỊ = 451 = 10 = 1
THANH = 45155 = 20 = 2
NHÀN = 5515 = 16 = 7
Chúng tôi khẳng định một chân lý hiển nhiên rằng mọi người sinh ra đều bình đẳng, rằng tạo hóa đã ban cho họ những quyền tất yếu và bất khả xâm phạm, trong đó có quyền sống, quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc . . . (Lời Mở Đầu Của Tuyên Ngôn Độc Lập Mỹ)
NGUYỄN = 7
THỊ = 451 = 10 = 1
THANH = 45155 = 20 = 2
NHÀN = 5515 = 16 = 7
Most war stories are about soldiers and battles. Rarely do we examine war through the unique bond between a man and his weapon—in this case the M60 machine gun. I was drafted on Nov. 10, 1965, and assigned to the 4th Infantry Division. I traveled to Fort Lewis, Washington, and trained there for 10 months before deploying to Vietnam as specialist 4. At Fort Lewis, every recruit learned to operate various weapons.
To my surprise, I qualified as an expert with the M60 machine gun, nicknamed “the pig” because of the size, weight and sound of the weapon.
At that time, an infantry company consisted of about 150 men. Each company had eight M60s. The machine gun was also mounted in the UH-1 Huey helicopter and other Army aircraft. It weighed 24 pounds, was 43.5 inches long and had bipod legs that folded down to stabilize the weapon when firing from a prone position. The gas-operated, belt-fed gun had a maximum rate of fire of 550-650 rounds per minute.

Victor Renza poses with “No. 1 Gun” in Vietnam, one of eight machine gunners in his company. / Courtesy Victor Renza
In the hands of a well-trained machine gunner, the M60 was a devastating weapon—so feared by our opponents that they usually aimed their first shots at the machine gunners, who were often in positions exposed to enemy fire. We were told in training that the life expectancy of a machine gunner was about seven seconds from the moment the first round was fired.
When I was assigned to the M60 in advanced individual training, I decided that if I had to be a gunner I would learn everything there was to know about the weapon. Soon I could take the gun apart and put it back together in the dark. To keep busy on the boat ride to Vietnam, my unit—Company B, 1st Battalion, 8th Infantry Regiment—held competitions where we took the gun apart and put it back together while blindfolded to see who could do it fastest. I won a few times, and even when I did not I benefited from handling the gun under stress. By the time we reached Vietnam in October 1966 I felt the gun had become a part of me.
Company B arrived in-country with four rifle platoons, and each platoon was armed with two M60s. The machine guns were numbered within each platoon. I was in 2nd Platoon and carried the platoon’s “No. 1 Gun.” I had an assistant gunner, Spc. 4 Paul Domke, who carried extra belts of ammo and fed them into the gun. Two of my closest friends in the company, Spc. 4 Bill May and Spc. 4 Charlie Ranallo, were on “No. 2 Gun.”
I personally carried 300 rounds of ammo at all times, one belt in the gun and two across my chest. My assistant gunner and my ammo bearer also carried 300 rounds each. I didn’t make a move without that gun beside me.
Our battalion operated at a base camp near Tuy Hoa in Phu Yen province along the South China Sea from October 1966 to January 1967. We had run patrols for about a month when I first saw action. I had yet to fire a shot with No. 1 gun and was hoping it would stay that way.
Then one hot, sunny day, while walking across rice paddies, we suddenly received small-arms fire from Viet Cong in some distant hills. Everyone in the company hit the dirt. We could not see any enemy soldiers, but we could see smoke coming from their weapons through the trees. Knowing I had a 100-round belt in my M60, I opened up on that hillside, my gun getting so hot that the barrel smoked. Suddenly I realized that my platoon sergeant was screaming at me to stop firing. I was wasting ammo and didn’t even have a target! I may not have hit anyone that day, but I am certain that No. 1 Gun kept a lot of enemy heads down.
After a couple of hours, the Viet Cong stopped shooting and melted back into the jungle. No. 1 Gun and I survived our first firefight. Together we had passed the test. I also earned a Combat Infantryman Badge, signifying that I had been actively engaged in combat. If it had been up to me, I would have awarded my gun the CIB too.
In the few firefights and skirmishes we had with local VC, the gun always performed well. No. 1 Gun became my very best friend. One afternoon, while Company B was still in the Tuy Hoa area, we received orders to gather up our gear and get ready to board choppers for an assault into a hot landing zone. The battalion was sending us to a village with a small river running through it.
Enemy fire greeted as us as soon as we landed near the village. Half of the company hopped off the Huey on one side of the river, and the rest exited on the other side. Both halves quickly swept toward the river to clear the village. Supported by a shoulder strap, No. 1 Gun was on my hip with the safety off, ready to rock and roll. As I made my way to the river, I saw a VC guerrilla jump into the water on the other side. A dense mass of elephant grass hung over the riverbank, and he ducked under it.

Anxiously extending the bipod legs on the M60, I added a 100-round belt to the one I already had in the gun. I wasn’t sure if the VC had moved to right or left, so I sprayed the elephant grass in both directions. I pumped 200 rounds into that riverbank. When the Company B units that landed on the opposite side of the river got to the bank, some troops reached in and pulled the enemy from the water. His body was torn to pieces.
“What the hell did you hit him with?” one of our men shouted. Proudly holding my M60 over my head, I screamed at the top of my lungs, “No. 1 gun!” Everyone laughed.
No. 1 Gun had registered its first kill. It was very nearly my last. As I was running to the river’s edge, ready to unload on the VC hiding in the elephant grass, I ran past a grass hut and never bothered to clear it. Lowering my gun, I turned around and noticed two VC sitting in the doorway of the hut, staring at me. One was holding a carbine. Startled, I quickly pointed my M60 at them. The man with the carbine immediately dropped it, and the two VC surrendered. It was the silent power of the pig, I suppose.
In January 1967, the 1st Battalion, 8th Infantry, was airlifted to Pleiku province in the Central Highlands. No. 1 Gun and I now faced a new and more formidable foe—the North Vietnamese Army. We soon learned that the NVA troops were very different from the local guerrillas we had fought around Tuy Hoa. They were well-armed, well-trained and knew how to fight. I had to rely on my gun more than before.
Over the next two months, we exchanged fire with groups of the NVA. On the morning of March 22, 1967, companies A and B of my battalion began a search-and-destroy operation along the Cambodian border. We were about 700 yards east of Company A when it was ambushed by an NVA battalion. Ordered to reinforce the unit, the Company B commander put our four platoons abreast of each other, and we marched west.
As we approached the battle, we heard intense firing. The NVA had wedged a blocking force between our company and Company A, preventing us from advancing any farther.
Hurrying forward with No. 1 Gun, I jumped into a small dry streambed with Domke, my assistant gunner. Sgt. Arthur Parker and Spc. 4 Joey Piambino were to my right in the streambed. The three of us had trained together at Fort Lewis and were good friends. I put the M60’s bipod legs down, lifted the weapon and positioned it on the ground outside the streambed facing the NVA.
Then I dropped back down in the streambed to organize our ammo. When I popped back up to put out some automatic fire, a bullet whizzed by my ear—no more than an inch from my head—and slammed into the tree next to me, shattering the bark. An NVA soldier had evidently spotted the gun and waited patiently for me to stick my head up. I never even got a shot off.

A machine gunner in the 8th Infantry Regiment treks up a steep slope during a search-and-destroy mission in May 1969. / Alamy
Terrified, I dropped down as fast as I could, pulling the gun and two ammo belts of 100 rounds apiece on top of me as I fell back into the dry streambed. My heart was pounding out of my chest. Still shaken, I grabbed the gun and crawled to the left inside the streambed. Eventually I found a spot where the bed leveled off and began firing on the NVA. No. 1 Gun, as always, thumped out a throaty roar as I fought desperately to push the enemy back.
To my right, Piambino had poked his head out of the trench to fire his M16 rifle. As soon as he did, a round hit him in the forehead, blowing out the back of his skull. I am convinced the same NVA soldier who shot at me moments before had killed my good friend, a budding doo-wop singer from Long Island, New York.
Unable to reach Company A, my company pulled back, formed a perimeter and called in air and artillery support. Suddenly, I heard my name shouted from the Company B command group. I picked up my M60 and walked to the center of the perimeter, where I found the company commander, Capt. Robert Sholly, standing with Platoon Sgt. Bruce Grandstaff and my best friend, Sgt. Bob Sanzone. The 4th Platoon’s single machine gun crew—the platoon had entered the fight short a gun—had been killed in the fighting, and I was to be moved there.
Naturally I was excited at the opportunity to join Sanzone, but at the same time I hated leaving 2nd Platoon’s No. 2 Gun team, Ranallo and May, without any support. More importantly, Grandstaff was very gung-ho. I worried about that kind of leadership style in the highlands.
I was still pondering the move to 4th Platoon when U.S. Air Force jets screamed over the treetops with canisters of napalm. Tumbling end over end, the canisters exploded in a white-hot fireball. The rolling fire burned everything to the ground and undoubtedly killed scores of NVA. The enemy fire ceased, and we made arrangements to collect our dead before continuing on to Company A.
Company B had seven dead, Grandstaff announced, and I was to take No. 1 Gun onto a small hill and provide security while others retrieved them. If the NVA shot at the group retrieving the bodies, I was to fire over the heads of the grunts and engage the enemy. That was a hell of a responsibility to take on. If anything went wrong, I could easily kill some of our soldiers.
Nervous, I set up my gun on the hill and loaded a new hundred-round belt. Flipping the safety off, I scanned the jungle in front of me. I prayed I would not have to fire over the heads of the 4th Platoon troops entering the draw to retrieve our dead. The group found the first man killed and carried him up the hill, placing his body right next to me. They kept coming up the hill bringing more bodies to me until all seven had been found. The smell of those charred bodies, blackened and smoking from the napalm strike, is something I can never forget.
We gathered the casualties and set out for Company A. The dead were placed on ponchos. I was told to help carry one of the bodies. I was already lugging around a 24-pound weapon, 300 rounds of ammo and a pack that weighed a good 45 pounds. Nevertheless, I swung No. 1 Gun over my shoulder, grabbed a corner of a poncho and stumbled off with three other soldiers.
Carrying a dead man some 300 yards through thick jungle in 100-degree heat was extraordinarily difficult. The body felt as though it weighed considerably more than it looked. I was constantly untangling the barrel and bipod of the gun from grasping vines and branches. The jungle seemed to want No. 1 Gun more than I did.
When we reached Company A, we placed our dead in the center of the two-company perimeter. In Company A, 22 men had been killed—added to the seven killed in Company B. First Sgt. David H. McNerney, who assumed command of the company when all of its officers were killed or wounded, was presented with the Medal of Honor in a White House ceremony in September 1968.
I didn’t want any medals. I just wanted to get off No. 1 Gun before my luck ran out.
By mid-April 1967 I was pleading with the captain to get a replacement gunner for my M60 in 4th Platoon. My friend May, I later learned, was doing the same thing in 2nd Platoon. We had been carrying machine guns for over seven months. We wanted a break. Sholly finally agreed and stated that the next time we received replacements I could give one of them my M60. I, in turn, would take an M16 rifle, which felt like a feather in comparison. Soon after, Pfc. Joe DeLong joined the company, and Sholly informed me that he would be the M60 gunner.
I was told to show the new guy how to use it properly. DeLong had only fired the weapon once in training, so I let him fire off a few rounds to practice. Like most inexperienced gunners, he underestimated the power of the pig and failed to keep the barrel down when firing. After a quick lesson, DeLong became the new owner of 4th Platoon’s No.1 Gun. May was eventually able to hand off 2nd Platoon’s No. 2 Gun to Ranallo.
The next three weeks passed uneventfully. Then the tempo changed suddenly and violently. Shortly before 11 a.m. on May 18, the point squad in Company B’s 2nd Platoon spotted three NVA soldiers walking on a trail near the Cambodian border and attempted to capture them, but the NVA dashed off into the jungle.

Sholly injured an ankle, and 1st Lt. Cary Allen took command of Company B. He pulled the company into a perimeter and dispatched 4th Platoon to recon the trail to the west, while 1st Platoon performed a similar mission to the east-southeast. The two platoons were to advance no more than 200 yards from the main body of the company.
Moving west down the trail, 4th Platoon exchanged fire with a single NVA soldier, then a handful and finally a group of about 10-15 around noon. Our chase after the enemy unwittingly led us into a large ambush. In an instant the jungle erupted in gunfire. As the entire platoon hit the ground, I saw guys crawling back toward me. We looked for cover and returned fire the best we could. I couldn’t see DeLong and didn’t know if No. 1 Gun was firing.
Surrounded by an enemy battalion, our hopelessly outnumbered platoon waged a desperate battle for survival. Around 3 p.m., when Grandstaff realized we were about to be overrun, he called in artillery right on top of our location. A battery of big 155 mm howitzers blasted the tiny platoon perimeter, tearing trees out of the ground and hurling chunks of red-hot shell splinters through the air. It was a chaotic nightmare.
Not long after the artillery barrage ended, the North Vietnamese swept through 4th Platoon and executed some of the survivors.
I had been shot in the back early in the battle and was lying behind a log with two other soldiers. I watched in horror as four NVA soldiers ambled through the branches of a downed tree that partially concealed us. One of them gazed in our direction, lowered his AK 47 assault rifle and fired six shots. Two rounds smashed into a log inches above my head. Amazingly, the NVA men then walked a short distance away, sat down and ate lunch. After about 30 minutes, the four enemy soldiers got up and left the area.
The 4th Platoon survivors stayed put for the night. Company A searched in vain for the platoon in the dark and finally found the shattered unit on the morning of May 19.
Overrun and utterly destroyed, the 30-man 4th Platoon had suffered 21 killed and one missing. Of the eight who remained, seven were wounded. The man listed as missing was machine gunner Joe DeLong, captured along with No. 1 Gun. DeLong was later killed attempting to escape from a North Vietnamese prisoner of war camp in Cambodia. He was posthumously awarded the Silver Star in 1974.
Ever since that fateful day in 1967, I have often wondered what became of my beloved M60. Was No. 1 Gun used to kill Americans? Was it left behind on some forgotten battlefield? Or is it on display in a Hanoi museum so curious citizens of that city can inspect a weapon captured from American “imperialists”? V
Victor Renza was sent home after he was wounded on May 18, 1967. Before he was drafted Renza had worked as a hairdresser for women in his hometown of Peekskill, New York. In Vietnam he cut the hair of everyone in his company for free. Back home he returned to hairdressing and got a job at Kenneth Salon in New York City working with top models and fashion magazine editors. He also worked on Jacqueline Kennedy’s hair pieces and wigs. In 1973, Renza opened his own salon in Peekskill. He retired in 2012 and lives in Delray Beach, Florida.
This article appeared in the October 2021 issue of Vietnam magazine. For more stories, subscribe and visit us on Facebook:
A Man is Not Dead Until He is Forgotten
The Story of Frank N. Badolati
by Ray Davidson
Frank N. Badolati
After a trip to the Vietnam Wall, the daughter of Goffstown, New Hampshire native, SSGT Frank Badolati wrote, “It was terribly sad and lonely, but there I found a place to cry and many people to share my tears. I don't believe I will ever see my father in this lifetime. I was only three the last time I saw him.” Daisy Badolati of the tiny Azalea, Oregon community goes on to say, “It has been a very difficult issue for me to deal with over the years, so much so that I made the greatest effort to accept my loss and [when the pain was just too great I would try to] forget ever having had a father.”
SSGT Badolati was a member of Detachment B-52, Project Delta, 5th Special Forces Group. Project Delta was formed in October 1964. Their missions included some of the most hazardous and critical actions in South Vietnam. Augmenting the 5th Special Forces (Green Berets) was a Civilian Irregular Defense Group (CIDG) Security Company, a group of South Vietnamese Special Forces, a South Vietnamese Ranger Battalion and a CIDG “Roadrunner” Company (Roadrunners were equipped with enemy uniforms, equipment and weapons).
“Stay Out of the An Lao Valley”
Operation Masher (January 24 – March 6, 1966) was the largest search and destroy mission up to that point in the war. Project Delta was selected to reconnoiter the Northern end of the An Lao valley.
This area of the An Lao Valley is covered with thick vegetation with a great deal of elephant grass, three to four feet tall, and interspersed with cultivated fields. Steep slopes bound the valley on both sides with anti-aircraft emplacements. Intelligence indicated that there were two Regiments of North Vietnamese in the valley supported by Viet Cong insurgents. With such a heavy concentration of enemy forces, the former commander of Project Delta, Maj. Art Strange, warned incoming commander, Maj. Charles “Charging Charlie” Beckwith, in July of 1965 to, “Stay out of the An Lao Valley. They have sophisticated warning systems and tracking dogs.”
Operation Masher and “Charging Charlie” ignored good advice. The operation required insertion of recon teams into the valley but problems plagued the mission. Beckwith decided to not augment the Recon teams with South Vietnamese counterparts (as was standard procedure), ground intelligence was unconfirmed, the weather was bad, helicopter and air ship support would be limited due to the ant-aircraft guns, and, as stated before, the enemy controlled the valley. The last time friendly forces were in the valley was 1958.
Beckwith choose to insert three teams comprised of American Special Forcers troopers. Badolati was assigned to team three along with SFC Marcus Huston (Team Leader), SSGT Billy McKeithe, MSGT Wiley Gray, SSGT Ron Terry and SSGT Cecil Hodgson.
L to R: Wiley W. Gray; Cecil J. Hodgson (KIA); Billy A. McKeithe;
Frank N. Badolati (KIA); Ronald T. Terry (KIA)
The mission quickly disintegrated. Team one had to abort with one wounded. A woodcutter in the hills spotted Team Two and they were ambushed losing four men and the other two were wounded.
Team Three made initial contact with enemy forces at around 9:30 on 28 January and again at about 12:30. During the first volley of fire that afternoon Badolati was hit in the upper left arm, the bullet almost severing the arm. SFC Hodgson applied a tourniquet while the team was still under fire. The team then broke contact and moved about 600 yards, stopping to provide medical help to Badolati. They immediately came under fire. The team then split into two groups to evade the pursuing enemy.
Gray, Hodgson, and Terry evaded the ambush site in a different direction from Badolati, Huston and McKeithe. The group with Badolati tried to use the cover along the steep slopes and after dark used a streambed to hide their trail. Finally Badolati stated that he "could not go any further" and for them to leave him behind. Ignoring his plea, Huston and McKeithe stopped in a concealed position two to three feet up the stream bank. Despite constant medical attention to Badolati's mangled arm, his condition continued to deteriorate. He died in the early morning hours of 29 January 1966.The remaining team members were forced to leave Badolati's body hidden in the boulders and scrubs with the hope to recover it with a Search and Rescue (SAR) team. The two survivors successfully evaded and were recovered later by helicopter.
According to Homecoming II records, Gray, Hodgson, and Terry successfully evaded the rest of that day and then settled into a hiding place for the night. At first light on the 29th, the three men began moving again and did not make contact with the enemy until 4:30 that afternoon. All three were lying in elephant grass when they saw seven Viet Cong soldiers standing four feet to the right and rear of them. They opened fire killing three of the seven. Shortly thereafter, Gray heard Terry yell that he had been hit and saw him holding his right side. Suddenly Terry’s body arched as another bullet struck him, it was obvious this second bullet killed Terry.
Gray could not locate Hodgson and decided to move roughly 20 feet to a more defendable position and waited in ambush for the enemy. A little later Gray heard both enemy and Hodgson’s weapons being discharged, then silence. Gray continued to evade the enemy and was recovered the next day by helicopter.
Charging Charlie was wounded on the fire support mission and left Project Delta the next week. Of the seventeen that went into the An Lao Valley seven were killed and three wounded.
In 1999 a note from a childhood friend left at the virtual wall said, “I had a crush on Frank as a young girl. He sent me pictures from Vietnam and a lacquered box for Christmas 1965, which still sits on my dresser. I was a freshman in high school [when Frank died]. I have never forgotten him. … the firepower was so intense you told them to go without you, and they left you wounded propped against the tree where your blood fed the shadows. Did you notice the silence of the birds? As you waited for the helicopter, did you remember the way the sun used to strike the corner of your house [in Goffstown] at first light? Did you think of the picnic where your buddies ran around the meadow chasing a greased pig? We danced in the clover and you held me so close I swallowed your scent. When nobody came did you wonder what would happen to the car you and a friend painted to match your jungle fatigues? And when the light faded, could you hear me call your name”
Frank Neil Badolati’s name can be found on panel 04E, Line 105 of the Vietnam Memorial Wall
Ray Davidson is a syndicated columnist. He can be reached at rayd45@aol.com.
HOME
BS LÊ VĂN LÂN - CƠM TÀU VÀ QUÀ RONG TÀU
Chúng ta người Việt Nam vẫn thường có dịp ăn cơm Tàu. Nếu như trước đây ngoài Bắc năm thì mười họa rất đặc biệt người ta mới đi ăn ” hiệu khách”, ăn “cao lâu”, thì trong Nam chuyện ăn tửu lầu khá thường xuyên hơn qua những tiệc cưới hay những dịp đãi đằng khao mừng hay tiếp đón tiễn đưa, nhất là tại Saigon vùng Chợ Cũ hay tại Chợ Lớn… Ngoài ra thì ở mỗi thành phố lớn khác của miền Nam VN như Huế, Đà nẵng, Faifoo, Nha trang, Mỹ tho, Cần thơ …cũng có hiện diện ít nhất một tửu lầu của Hoa kiều nhưng vì trong thời chiến, tôi không có cái may mắn lê chân khắp bốn vùng Chiến thuật nên không rành các tên hiệu. Hình như trở thành một thông lệ chăng, những tiệm ăn nào có tên hiệu kèm chữ ” Ký” như Khê ký, Sáng ký, Vĩnh ký… thì ít nhiều cũng là liên hệ gốc Tầu, không đặng 72 phần dầu chánh gốc gia phả thì ít ra cũng lai căng đầu gà đít vịt, hay mối tình chồng Tàu vợ Việt…
Những tiệm ăn lớn của Hoa kiều ở Việt nam theo tôi hiểu thì đại đa số nấu nướng theo kiểu bếp Quảng Đông, kỳ dư nghe nói thì cũng có vài tiệm nấu theo kiểu Triều Châu hay Phước Kiến hay Hẹ (Khách gia hay Hakka) gì đó… Tuy nhiên , có những tiệm lai lai, ký này ký nọ ở các tỉnh miền Tây như Cần thơ Tây Đô thì nấu bếp rùa rắn cho dân nhậu tưng bừng… Ưu thế đa số của bếp Quảng Đông cũng dễ hiểu vì kể từ thời cuối thế kỷ 17, đám Minh thần gốc Quảng Đông không phục nhà Mãn Thanh như Dương Ngạn Địch, Trần Thượng Xuyên, Mạc Cửu… đã đến xin thần phục Chúa Nguyễn Đàng Trong để được tá túc lập nghiệp thành những xóm Minh Hương miền Đông phố Biên Hoà hay Hà tiên rồi. Kể đúng ra thì khi tra lại sổ bộ thuế thuyền bè ngày xưa ở Hội An thì chúng ta còn thấy nhiều người Tầu đủ gốc ở các vùng khác đến buôn bán ở Đàng Trong như Sơn Đông, Thượng Hải, Quảng Đông, Phước Kiến, Hải Nam, Ma cao… nhưng họ đến thì rồi phải đi như ” Tàu từ Phước kiến đến thì nạp thuế 2.000 quan, lúc tàu trở về thì chỉ nạp thuế 200 quan… (trích Phủ Biên tạp lục, quyển IV của Lê Quí Đôn). Theo Lê Quí Đôn, tàu buôn từ Quảng đông đến Hội An thuận gió mùa thì chỉ hai ba ngày thôi. Có lẽ vì thương khách Trung Hoa đến tấp nập, đông đảo trên các tàu buôn lớn nên dân ta bèn gọi họ là ” dân Tàu” cho tiện! Về sau, trong thời Pháp thuộc, còn có vài đợt dân Tàu chạy giặc xin nhập cảnh cư trú mà ta quen gọi là dân”Các Chú” do chữ Khách trú mà ra, lần này thì thêm nhiều dân Tàu khác, do đó họ mới thành lập nhiều bang hội khác nhau. Có cả thảy 5 nhóm Hoa Kiều lập thành Ngũ Bang là Quảng Đông, Triều Châu, Phúc kiến, Hải Nam, Khách Gia (Hẹ hay Hakká) nhưng đa số vẫn là hoa kiều từ Quảng Đông, sau đó là dân Tiều nên các danh từ Quảng đông và Triều Châu được Việt- âm- hóa rất nhiều.
“Các chú” Quảng đông vẫn là đa số buôn bán” chạp phô”- tạp hóa- ở nhiều nơi, còn các ” chệc” Triều châu thì phần lớn ở Bạc Liêu hay Trà vinh làm rẫy, một số Tiều chuyên làm trà . Cũng nên lưu ý về tiếng Tiều gọi trà là ” té” nên do đó có những chữ ” thé” và ” tea” trong Pháp và Anh ngữ, còn tiếng “Tsà”theo tiếng Quảng Đông thì chuyển qua thành ” chai” hay “chá” trong tiếng Nga và Bồ đào nha… [Theo Lê ngọc Trụ trong Tầm-Nguyên Tự- điển Việt- Nam, ” chệc” là tiếng Tiều gọi chữ Thúc, nghĩa là “em trai của cha” Người bình dân gọi Chệc để chi người Hoa. Nhưng người Quảng Đông cho là giọng khinh bỉ, người Triều Châu trái lại, chấp nhận vì họ được tôn là ” chú”: Chú chệc, thím xẩm. Theo nhiều người nói thì ” các chú” Quảng làm ăn buôn bán khá hơn các ” chệc” Tiều lam lũ làm rẫy tằn tiện nên không biết có phải vì vậy mới có câu khá ngộ sau: Quảng Đông ăn cá bỏ đầu , Tiều Châu lượm lấy đem về kho tiêu! ]. Theo một người bạn Việt gốc Tiều của tôi, người Tiều chê dân Quảng không biết ăn cá: Món cháo cá Tiều ăn ngọt đặc biệt nhờ nấu cá chỉ rửa sạch bên ngoài còn giữ nguyên…vảy, đầu và cả ruột. Dân Tiều ở Việt nam chuyên trị về những món sau như Cá chim hấp, bò viên, tôm viên, ruột heo nấu cải chua…và nhất là nấu ” hủ tíu Tiều Châu” hay ” hủ tíu Nam vang”!
Dù xa quê hương chúng ta vẫn không quên những lần dậm xà (ẩm trà) tại các tiệm các chú bán cà phê, mì, hoành thánh (vân thốn hay hổn độn)”hủ tiếu”(qua điều) đóng chốt ở các góc đường, những xe mì bán khuya về đêm và nhất là những tiệm ăn sáng ở Chợ Cũ với các tên” phổ ky” (hỏa kế) chạy bàn bưng những món”xíu mại” (thiêu mãi), “há cẩu” (hà giao), những ly ” phé nại” (cà phê sữa – gia phi ngưu nãi). Theo các nhà văn Bình Nguyên Lộc hay Minh Hương, một thời tiền chiến trước 45, các phổ ky còn có thói rao ê-a như rao lô tô bằng tiếng Quảng Đông khi gọi lớn vào bếp những tên món ăn mà khách đặt:
- Bàn số 3, bên Đông, bà lùn, cà phê ít sữa nhiều!
- Bàn số 4, bên Đông, hủ tíu không giá.
- Bàn số 1, bên Tây thên bánh bao ngọt thằng nhỏ
- Bàn số 2, bên Tây, ông già râu, cà phê đen ly lớn, xíu mại to
Chủ quan thường biết rõ tính nết và sở thích ăn uống của mỗi khách quen, nên họ thường đặt cho mỗi người một cái ngoại hiệu hỗn danh nên khi khách ăn xong lại quầy trả tiền thì phổ ky rao những câu hóm hỉnh bằng tiếng Quảng Đông sau:
- Ông đầu hói mang khăn rằn, một đồng hai cắc
- Bà hai mập, ba đồng sáu cắc
- Ông chủ ốm nón nỉ, tám đồng tư, hai bánh bao mang về
Bên cạnh những tiệm ăn, ta thấy ở mỗi khu thị tứ đầy Hoa kiều, đều có ngự trị ít ra một tiệm bán gọi chung là ” lạp gia” bán những món gọi là ” lạp vị ” như lạp nhục, lạp áp (thịt heo hay vịt muối mặn) cùng với heo quay, vịt quay treo đỏ chói vui mắt, quyến rũ lạ kỳ… Ở nước Tầu rộng lớn, chỉ có dân Quảng Đông là nổi tiếng về món thịt heo ướp ngũ vị hương quay, ngoài thì da dòn rụm, trong thì thịt vừa mềm vừa thơm… khiến người sống ở dương gian thèm thì không nói làm gì, linh hồn ông bà ông vải và cô hồn các đẳng ở âm ty địa phủ cũng đòi hưởng mỗi năm vào rằm tháng bẩy… [ Món ” Lạp xưởng” tức là Lạp trường là thịt heo có lộn mỡ, ướp diêm tiêu dồn vào ruột (trường) rồi phơi nắng tháng Chạp (gọi theo lịch Tàu là Lạp Nguyệt). Lạp xưởng phơi là lạp xưởng khô, còn không phơi là lạp xưởng tươi.
Tôi không biết có nên kể thêm những xe bán đồ ngọt của các chú Quảng đông không? Họ bán Sắn pủ lường (Thanh bổ lương), các loại chè hổ tai (hay phổi tai – do chữ hải đái là rong biển), pạc quỏ (bạch quả hay trái của cây ngân hạnh – ginko)… Cũng nên lưu ý dân Tầu cũng ăn thịt cầy nấu thuốc Bắc gọi là ” hướng dục” (hương nhục) ăn trời lạnh cho ấm con tì con vị. Dân học sinh chắc không thể nào quên món lòng heo, lòng bò ” phá lấu” ăn kẹp với bánh mì. Phá lấu do chữ đả lỗ tức là ướp mặn bằng nước tương và ngũ vị hương rồi đem um lên cho rặc săn lại. Lại còn những xe bán ” ngầu dìn” (hay thịt bò vò viên – ngưu viên) Ngầu dìn chấm tương cay cay, nhai vừa dẻo dai vì có trộn gân bò, và vừa dòn vì trộn hàn the (hay bằng sa). Chú bán ngầu dìn còn bày ra trò đổ ba hột lúc-lắc chơi ” xí ngầu lác” để dụ các em trai học sinh chơi để “thiếm xực ” ăn thêm (xí ngầu lác tức là tứ-ngũ-lục!). Các em gái nhỏ khoái ăn chua chua, ngọt ngọt thì có các thứ: cà- na, cánh- chỉ, xí mụi! Cà na tức là trái trám hay Cảm lãm; Cánh chỉ do chữ Gia ứng tử đọc từng âm là cá-dính chỉ nhưng đọc lướt nhanh nuốt âm là kính chỉ hay cánh chỉ. Còn xí mụi hay xín mụi là quả mai chua (toan mai).
Lẽ tất nhiên, nói cho công bằng, bên cạnh đa số tiệm Tàu gốc Quảng Đông, ở Sàigòn Chợ lớn cũng có lai rai một vài tiệm Tàu khác như tiệm hủ tíu Triều Châu ở đối diện Chợ Lớn mới, Cơm Gà Hải Nam ở Chợ An Đông, hay đường Tôn Thọ Tường.
Cái kiểu ăn quà vặt thì dân Quảng đông gọi là xỉu-xực (tiểu thực). Nếu đi chơi đêm coi xi nê hay hành lạc về khuya ăn để dằn bụng trước khi về nhà ngủ thì gọi là “xíu dề” (tiêu dạ) Kỷ niệm kể lại có lẽ còn cơ man nhiều cái linh tinh lỉnh kỉnh khác, không kê đủ ra đây. Bây giờ thì tôi mời các bạn tới tửu lầu ăn đàng hoàng theo bữa hay đặt ” thồi” (đài là cái bàn). Dịp ăn cơm Tàu thông thường nhất là đám cưới. Tôi xin nhắc lại đây tên vài nhà hàng Tầu nổi tiếng vùng Chợ lớn như Đồng Khánh, Arc-en-ciel, Soái Kinh Lâm, Bát Đạt, Á Đông, Đại La Thiên, Triều Châu… Ba nhà hàng kể chót thì chủ nhân tuy gốc Tiều nhưng vẫn nhận đặt tiệc cưới nấu theo Quảng Đông, nhưng họ vẫn nấu ăn Tiều cho khách đồng hương nếu yêu cầu…
Trước đây, tôi có nghe người ta kháo rằng các ông lớn tham nhũng được Các Chú Ba mời mọc mua chuộc hối lộ với những buổi liên hoan Orgy ” Nhất Dạ Đế Vương” trong những Cercle Rouge kín đáo nào đó. Lẽ tất nhiên, kiểu ăn không giống kiểu tiệc” rừng thịt ao rượu – nhục lâm, tửu trì” của Trụ vương với nàng Đát Kỷ! nhưng tôi nghĩ cũng phần nào chắc cũng giống những bữa yến diên có đầy mỹ nữ hầu rượu của nhân vật Hàn Hi Tái trong lịch sử Trung Hoa. Thực đơn chắc chắn phải có nhiều món huyền thoại danh bất hư truyền về cái tính chất bổ dương khích dục đi đôi với các thứ rượu quí mấy ngàn Mỹ kim một chai. Đối với người dân thường kiếm đồng lương khiêm tốn lương thiện thì đi ăn cưới tại nhà hàng Tàu là một đại tiệc rồi. Thực đơn đám cưới đặt theo bàn tròn hay “thồi” (đài) – 10 hay 12 người, theo đủ loại giá. Thành phần thì đại khái có ba phần: phần đầu là phần khai vị (entrées, hay hors- d’oeuvres hoặc appetizers), phần giữa là phần chủ lực gồm các món nặng, vừa ăn vừa uống rượu, phần chót là phần dằn bụng với món cơm trắng ăn với món mặn hay món cơm chiên hay mì xào cho chắc trước khi bế mạc với phần tráng miệng. Theo lệ đám cưới Á Đông, vào giai đoạn chót của phần chủ lực để bước sang phần dằn bụng” chấm dứt chương trình văn nghệ tạp lục Tùng Lâm”, có màn chào bàn của tân lang và tân giai nhân, muốn uống rượu gì thì cố cạn ly mà uống đi chứ sau đó thì nên ngưng mà ăn cơm, ăn mì cho chắc dạ, kẻo về nhà khuya khoắt lại ăn mì gói nhé! Món ăn dằn bụng ở cuối tiệc Tàu thường là món cơm Dương Châu.
Ở Trung Hoa có hai địa danh Dương Châu: một Dương Châu là một vùng thị tứ nằm ở giao điểm sông Trường giang hay Dương tử với kinh Đại Vận Hà, con kinh đào lưu thông chuyên chở sản vật vùng Giang Nam lên Bắc kinh cống nạp cho triều đình. Một Dương Châu khác tuy là thuộc địa phận Quảng đông nhưng không sản xuất Cơm chiên Dương Châu (Dương Châu xảo phạn)! Cơm này chỉ là một trong những cách nấu nướng tiêu chuẩn từ những món ăn còn dư lại đem chế biến thành một món ăn mới ngon miệng hơn. Cơm vốn là ” cơm nguội” nấu dư từ hôm trước, nhưng còn nguyên, chưa dọn ra bàn cho thực khách đụng đũa ăn bỏ mứa lại, cũng như nhiều phụ gia phẩm khác như jambon, trứng tráng, đậu Hòa lan, hành lá…đi chợ còn dư được xắt lát rồi trộn với cơm mà chiên lên… Chiên là gì? Nó không phải là xào chính hiệu (stir-frying) hay chiên ngập dầu (deep frying), mà là một thứ xào rất ít dầu mỡ, để cho chín lâu trên lửa, – tạm gọi tương đương là ” sautéing”- khiến những hột cơm từ từ hút dầu săn lại rồi đến đúng độ nào thì lại nở tung ra nên khi ăn hột cơm thì thấy trong mềm dẻo nhưng ngoài lại dòn do lớp vỏ chiên. Cơm mới nấu không thể nào chiên như thế vì còn ướt, chỉ có cơm nguội đã ráo chiên mới ngon, bây giờ cơm nguội để tủ lạnh chiên còn ngon hơn. Điều ngộ là món cơm chiên Dương Châu không phải là một thứ ” danh thái” hàng đầu trong bếp Quảng Đông, nhưng thực khách trên thế giới ăn cơm Tầu phải nhớ tới nó, cũng như nhớ tới một món Quảng Đông tương đương khác là ” ch’ao mien” (mì xào). Mì đã luộc chín rồi để ráo, đem xào với măng tre xắt chỉ, giá đậu và thịt heo … [Cũng nói trong dấu ngoặc, Tàu hay bán món ” bánh bao” (Quảng Đông gọi là ” tài báo”) – một thứ bánh ngon lành mà vỏ làm bằng bột mì hấp nở xốp phình ra trông vô cùng hấp dẫn, trong có nhân thơm phức bằng thịt xào, lạp xuởng và trứng. Theo cuốn phim tàu Thần Bếp (Thần trù) rất ăn khách hiện nay, nhân bánh bao cũng là những món dư của nhà bếp từ hôm trước chế biến lại. Món bánh bao được vua Khang Hi nhà Thanh ăn khen ngon khi ông giả thường dân đi vi hành ngoài cung cấm. Về sau, vua biết bánh bao chế bằng đồ ăn thừa ông lại khen nức nở cho tinh thần dân Hán tiết kiệm nhưng biết sáng chế].
Nhân nói về cái ngon của cơm Quảng Đông, ngạn ngữ Trung Hoa có câu khen tứ đại danh của lãnh thổ Trung Quốc như sau: Thực tại Quảng Châu, Y tại Hàng Châu, Thú tại Tô Châu, Tử tại Liễu Châu (Cơm ngon ăn tại Quảng Châu, Áo đẹp may vải Hàng Châu, Vợ xinh cưới ở Tô Châu, Hòm chết chôn không bao giờ mục ở Liễu Châu). Quảng Châu là thủ phủ của tỉnh Quảng Đông. Tỉnh này rộng lớn ở vùng Hoa Nam thuộc miền bán nhiệt đới, mưa nhiều vào khoảng giữa tháng 5 và tháng 9 dương lịch. Vùng châu thổ sông Châu Giang của Quảng Đông và duyên hải là vùng nông nghiệp phát đạt thịnh vượng phì nhiêu. Lúa một năm trồng haivụ và gạo là cốc loại để ăn chính, mỗi ngày người dân ăn hai lần, ngoài các hoa màu khác cũng nhiều nhu khoai lang, bắp, khoai môn và ngay cả lúa mì cũng trồng. Về chăn nuôi thì có nhiều trại heo, trại gà, ao cá. Các thứ rau cải lá xanh lớn mọc sum xuê, trái cây nhiệt đới như cam, đào, thơm và lệ chi (vải) thì ê hề. Biển duyên hải thì nhiều loại hải sản ngon như cá (đặc biệt là hoàng ngư – yellow croaker), sò ốc, cua… Một yếu tố nhân sự khác quyết định cái ngon của Bếp Quảng Đông là nhiều đầu bếp ngự thiện của cung đình phương Bắc đã chạy giặc lánh nạn ở miền Hoa Nam, nên họ có dịp thi thố tài năng giữa đống sản vật địa phương phong phú, hơn nữa đây là vùng hải cảng giao tiếp với những nước ngoài nên họ không ngần ngại dùng những thứ rau củ ngoại lai như Cà chua (phiên gia), cà rốt ( Tầu chỉ có củ cải trắng gọi là la-bặc nên họ gọi cà rốt là hồng la bặc), khoai tây (mã linh thự – củ khoai hình lục lạc ngựa),củ la-đì (radish), hành tây (dương thông)…Do đó, bếp Quảng Đông rất uyển chuyển, thích nghi và đa dạng và thoát sáo…Thức ăn Quảng đông không nêm nhiều gia vị cay nồng như bếp Tứ Xuyên, nhưng có nghệ thuật pha trộn phong phú dung hòa nên khẩu vị nổi bật…Trên lịch sử, Bếp Quảng Đông phát triển muộn nhưng nó biết đầu sư học đạo sẵn lòng làm môn đệ thông minh của các địa phương danh tiếng ở miền khác ở Trung Hoa. Phần lớn các đầu bếp Tầu ở Mỹ đều là dân Tàu Quảng đông vùng Tứ Ấp di dân qua vào cuối đời Thanh trong giai đoạn cực kỳ loạn lạc. Sau đây là một thực đơn ” Tứ hải giai huynh đệ” của một nhà hàng Trung Hoa mà tôi đặt thành vần điệu cho vui, nói lên cái đa dạng phong phú dung hòa của Bếp Quảng Đông:
Bóng Cá khai mào
Hải vị thang
Chả giò Tam giác chúc an khang
Giỏ hoa Đồ Biển mừng vui nhộn
Heo Tứ Xuyên viên đón rỡ ràng
Sơn Đông Ngưu Xảo mời tân khách
Vịt rút xương mềm tiếp túy lang
Đông Cô Gà nấu duyên văn nghệ
Hoan hỉ Cơm Chiên thêm nở nang.
Và sau đây cũng là một thực đơn tiệc cưới tôi xin nhắc lại cũng để nói lên cái nét khẩu vị uyển chuyển dung nhập hài hòa nhiều nguồn gốc của nhà hàng Quảng Đông:
Súp vi cá mở đường
Bát bửuVịt Bắc kinh
Hải vị Tổ chim
Kế là: Cá hấp thơm lừng
Tôm Hùm vị ngọt xào gừng thiệt cay
Mời nhau tiếp: Gà Quay tuyệt hảo
Hãy gắp lên Đồ Biển Mì Xào
Cơm Chiên Tôm đỏ làm sao
Cải Xanh xào với Ngư Bào tuyệt ghê!
Cứ vui nhé! Chớ hề khách sáo
Rượu rót luôn, huyên náo nâng ly
Tiệc vui hồ hởi một khi
Chúc mừng phu phụ “happy” một nhà
(Lê văn Lân)
Cơm Tầu ăn ở Việt Nam theo bếp Quảng đông được đa số Việt nam chúng ta nhận định là thích khẩu, dù sau này người Việt đi tỵ nạn năm châu bốn biển ăn cơm Tàu khắp nơi và du lịch ở Trung Hoa vẫn nhớ và cho rằng không đâu ngon bằng cơm Tầu mình ăn đầu tiên trên quê hương mình! Điều này có lẽ là tại dân mình bị ”điều kiện cách”, vả lại trước đây có dịp nếm cơm nhiều xứ khác đâu mà nhận định và so sánh một cách khách quan. Thôi ta đành nhại thơ thi sĩ Tế Hanh mà tự thổn thức tâm tình vậy:
Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ
Vị cơm Tàu quyến rũ chốn quê tôi
Thoáng con thuyền tỵ nạn chạy muôn nơi
Tôi thấy nhớ cái mùi… Chợ Lớn quá
Lê Văn Lân
TÁM NGƯỜI LÍNH TQLC MỸ LIỀU MẠNG TÌM XÁC ĐỒNG ĐỘI Ở THUNG LŨNG HAPPY VALLEY
The Doom Patrol: Eight Marines on a Suicide Mission in Vietnam
Tài Trần: Cách đây khoảng một tháng, một YouTuber có đọc bài "Câu chuyện bốc viễn thám - Đỉnh cao Happy Valley". Mấy hôm nay, vào mạng tìm hiểu, tôi được biết Happy Valley (Thung lũng Sung sướng) là tên do TQLC Mỹ đặt cho một khu vực ở phía tây Đà Nẳng, thuộc quận Đại Lộc (Quảng Nam), cũng là nơi diển ra các cuộc hành quân của TQLC Mỹ trong những năm từ 1968 trở về sau. Sau đây là câu chuyện về 8 người lính TQLC Mỹ tình nguyện đi tìm xác đồng đội bị bỏ lại sau một trận đánh cấp đại đội tại khu vực này.
======
Bài của Jack Wells
Tháng Tư 2019
Trong tháng Hai 1968, tám TQLC Mỹ đã tình nguyện cho một nhiệm vụ cảm tử.
Sau khi tiểu đoàn (TĐ) bị thiệt hại 32 người chết và bị thương trong 30 giờ đầu của cuộc hành quân, trung tá tiểu đoàn trưởng Bill Davis đã ra lịnh cho đại đội C và D của tiểu đoàn 1 trung đoàn 7 TQLC bỏ Đồi 270 và 310 để trở lại căn cứ ở đồng bằng phía đông. Được biết cuộc hành quân mang tên Pursuit này đã phát động trong giữa tháng Hai 1968 bởi sđ 1 TQLC Mỹ để tìm các kho vũ khí trong vùng núi phia tây của Đà Nẳng.
Một lát sau đó trong buổi sáng của ngày 16 tháng 2, quyền đại đội trưởng của đại đội C, trung úy (1st Lt) Dana F. Maccormack, đang rút quân từ đồi 270, đã báo với Davis: "Quân CSBV xuất hiện! Chúng tôi lại có thêm một người chết mà trực thăng ko xuống được (do not have room for). Chúng tôi lại gặp rất nhiều khó khăn khi phải mang xác này." Davis, từ BCH trên Đồi 10, nói MacCormack rút đại đội khỏi núi ngay lập tức để tránh thêm thương vong. Và điều đó có nghĩa để xác này lại.
Từ lâu tình báo Mỹ đã biết hàng ngàn quân csbv đã đi bộ dọc đường mòn HCM ở đông Lào và di chuyển xuống Thung lũng Ashau trước khi tiến về vùng đất cao, gồm Đồi 270 và 310, vùng đất này nhìn xuống một khu vực được người Mỹ đặt tên Happy Valley (Thung lũng Sung Sướng) và các vị trí TQLC ở phía đông.
Các đv của trung đoàn 31 và trung đoàn pháo 368B CSBV thường xuất phát từ Thung lũng này trước khi chuyển tới "Vành đai Hỏa tiển" (Rocket Belt) - một vòng cung chạy từ bắc xuống nam chung quanh bờ tây của Đà Nẳng để họ có thể bắn hỏa tiển 122 ly và 140 ly của Liên Xô vào căn cứ không quân Đà Nẳng, Căn cứ Ngũ Hành Sơn và những kho đạn và nhiên liệu quan trọng. Rìa bên trong của vành đai này cách các địa điểm quân sự trên đây chừng 5 dặm; rìa bên ngoài của vành đai này khoảng 7.5 dặm. Nếu hỏa tiển của CSBV đặt ở bên ngoài vành đai thì chúng ko thể bắn tới các căn cứ trên. Nhưng nếu chúng ở rìa phía trong của vành đai, đạn sẽ bay quá mục tiêu.
Mỗi TĐ của trung đoàn 7 TQLC trách nhiệm một đoạn của vành đai này, để bảo đảm rằng CSBV ko thể chuyển hỏa tiển xuyên vòng đai để bắn Đà Nẳng. BCH tiểu đoàn 1 đặt tại Đồi 10, nằm bên trong vành đai. Khu vực trách nhiệm của họ rộng 72-dặm vuông bao gồm các Đồi 270 và 310 ở phía tây, cách Đồi 10 chừng 3 dặm (các số 270 và 310 là độ cao bằng mét).
Ngày 13 tháng Hai, một ngày trước khi phát động hành quân Pursuit, Davis gặp đại tá Paul Graham, trưởng phòng 3 sđ. Vài ngày trước đó, một tiếng nổ phụ lớn đã được ghi nhận ở khu vực yên ngựa nối Đồi 270 và 310. Điều này cho thấy có kho đạn của CSBV, và Graham chuyển lịnh của tư lịnh sđ Thiếu tướng Donn J. Robetson, rằng "tiểu đoàn phải tiến hành lục soát khu vực này" -- một trong khu vực núi rừng hiểm trở nhứt trong khu vực trách nhiệm của TĐ.
Hành quân Pursuit bắt đầu lúc 11 g sáng ngày 14/2 khi đại đội C vượt đầu phía tây của Đồi 10 trong khi đại đội D xuất phát từ Đồi 41, khoảng 2 dặm ở đông nam của Đồi 10. Đi theo họ là trung sĩ Robert Bayer phóng viên chiến trường của sđ và hạ sĩ nhứt R.J. Del Vecchio chụp hình. (Theo tổ chức của quân Mỹ, đặc biệt là Lục quân, corporal (Cpl) là hạ sĩ, trên Pfc (binh nhứt) nhưng dưới sergeant (Sgt) trung sĩ; ở TQLC, corporal là hạ sĩ nhứt, dưới trung sĩ, nhưng trên lance corporal (hạ sĩ) -- Người dịch).
Hai đại đội đã bắt tay với nhau khi tiến gần Đồi 270 và 310. Cây rừng rậm rạp ở chân Đồi 270 khiến TQLC phải leo núi chậm chạp bằng cách đi hàng một vừa chặt cây bằng dao. Lúc 6:30 chiều, đại đội D đã chiếm Mục tiêu 1, một yên ngựa giữa Đồi 270 và 310. Đại đội C chiếm Mục tiêu 2 ở đỉnh của 270.
Trong hồi ký, trung úy (2nd Lt) Mark Whitter, chỉ huy trung đội 2 của đại đội C, viết: "Chúng tôi tới đỉnh của 270 và thấy một hầm trú ẩn (bunker) và một hệ thống truyền tin mà địch đang dùng. Chúng tôi cũng tìm thấy một nhật ký. Từ hầm này người ta có thể thấy toàn cảnh Đà Nẳng và nhật ký ghi chép những đv đã rời đồi ngày nào và đi đâu... Giòng cuối cùng ghi "nhiều TQLC Mỹ rời Đồi 10 để tới vị trí này." Địch đã rời hầm này trong vội vả và máy truyền tin còn hoạt động.
Ngày hôm sau, 15/2, đại đội C đã phá hủy hầm này. Khoảng thời gian đó, địch đã phục kích làm bị thương 4 TQLC của đại đội D ở khu vực yên ngựa. Đại đội C, với trung đội của Whitter đi đầu, nhanh chóng di chuyển xuống phía nam của đồi 270 để tăng cường cho tiểu đội bị phục kích này.
Đột nhiên, toán tiền tiêu (point squad) của Whitter, khi tới yên ngựa, đã bị quân CSBV, núp trong các hầm trú ẩn và hố cá nhân (spider hole), ngụy trang rất kỹ tấn công. Ba TQLC chết ngay lập tức, và vài người bị thương.
Binh nhứt (Pfc) khinh binh Michael Kelly, của tiểu đội đi đầu, mới về đại đội 2 tháng, bị đạn trúng vào lựu đạn đeo ở thắt lưng, khiến chân gần đứt lìa (severe) và tử thương.
Hạ sĩ nhứt (lance cpl) Russell Nauge, tổ trưởng đại liên của trung đội, chạy nhanh xuống núi vừa bắn khẩu M-60. Trong khi cố gắng kéo kẻ bị thương về phía sau, ông bị thương 4 lần và chết sau đó trong ngày, sau đó được truy thăng Ngôi Sao Bạc.
Các trực thăng cứu thương bay vào cấp cứu, nhưng phía Đồi 310 trên yên ngựa đầy cây cối rậm rạp khiến trực thăng phải thả dây xuống để kéo người lên, trong khi họ bị bắn bởi B-40, súng AK-47 và đại liên 12.7 ly. Cuối cùng, sau NĂM GIỜ chiến đấu và cố gắng tải thương, đại đội C đã đưa hết thương binh, trừ Kelly. Vào cuối ngày, hai đại đội này chết 5 người và bị thương 27.
Ngày kế, 16 THÁNG 2, khoảng 7:30 sáng, sau khi Davis ra lịnh cho hai đại đội này trở về căn cứ xuất phát, BCH tiểu đoàn và đại đội D chuẩn bị đi xuống thung lũng thì chỉ huy đại đội C gọi. Y báo rằng đv của y vẫn còn ở yên ngựa, bị bắn từ các hầm trú ẩn ngụy trang rất kỹ đặt ở sườn phía bắc của Đồi 310. Có sáu lính CSBV bắn họ -- chúng gần đến nổi lính của MacCormack có thể thấy đồng phục và nón cối của chúng.
Một đài quan sát của TQLC trên Đồi 502 ở phia tây, cho Davis biết một lực lượng lớn CSBV đang tiến về đại đội C. Đại tá này liền báo MacCormack, chẳng bao lâu y báo rằng y có thể thấy địch đang tiến tới và nói thêm rằng lính của y rất chật vật khi mang xác của Kelly.
Trong khi đại đội C tiếp tục xuống núi, MacCormack lần nữa gọi Davis: "Chúng tôi vừa bị thương thêm 5 người khi xuống Đồi 270, khiến chúng tôi đi chậm, do vậy tôi đã phải để xác Kelly ở một hố bom trên yên ngựa. Chúng tôi có thể trở lại và lấy xác sau đó".
Đầu buổi chiều, hết lương thực và nước uống, đạn dược sắp cạn, những lính TQLC mệt mỏi (weary) vì chiến đấu của đại đội C đã tới Đồi 10 và gặp quyền đại đội trưởng, đại úy Karl Ripplemeyer, vừa đi phép trở về. Trong khi đó, Đại đội D về căn cứ ở Đồi 41.
Tiểu đoàn trưởng Davis gọi đại tá Ross Miner, nói rằng TQLC đã về căn cứ nhưng bỏ lại một người chết. Vài giờ sau đó, đại tá Miner nói Davis rằng B-52 sắp tấn công Đồi 270 và 310 và bảo ông gửi một toán thu hồi xác của Kelly trước khi B-52 tới. Tuy nhiên, Davis ko muốn hy sinh thêm người tại vùng rừng núi này trước khi B-52 tới và đã tranh cãi về việc lấy xác này, nhưng Miner ko thay đổi (rescind) ý định.
Davis thảo luận về lịnh của Miner với Ripplemeyer, cũng như trưởng ban 3 tiểu đoàn và sĩ quan về không yểm của tiểu đoàn. Davis đã quyết định dùng các người tình nguyện của đại đội C để lấy xác vì họ biết vị trí của xác Kelly.
. . .
Toán tình nguyện lấy xác của Kelly chỉ có vài giờ để chuẩn bị. Họ gồm 8 người, gồm hạ sĩ và binh nhứt, dưới sự chỉ huy của trung sĩ John D. McCreless, 20 tuổi.
Trang bị của họ rất nhẹ -- ko nón sắt, ko áo giáp, ko băng đạn và trừ một người, tất cả đều xin đổi súng M-16 bằng súng M-14 tin cậy hơn. "Chúng tôi sẽ ko chạm súng, di chuyển âm thầm trong bóng tối, lấy xác và trở về. Nếu chúng tôi đụng lực lượng lớn của địch, chúng tôi mạnh ai nấy rút, tìm đường trở về." -- Hiệu thính viên Grandos nói.
Trước khi toán khởi hành, một trung sĩ nhứt đã nói với trung sĩ McCreless: "Dù tình hình xấu thế nào, anh cố gắng mang về cái chân của Kelly (do lựu đạn nổ ở thắt lưng nên một chân đã bị đứt rời)." Tám người lính TQLC ko hoạt động đơn độc vì các máy bay thám thính và ném bom sẵn sàng can thiệp lập tức khi có yêu cầu của họ.
Lúc 2 g sáng ngày 17 tháng Hai, toán cảm tử của McCreless rời Đồi 10. Hơn một giờ sau, gần ngôi làng bỏ hoang Phước Ninh (5) -- bản đồ quân sự phân biệt những làng trùng tên bằng cách đánh số--TQLC đã nhận thấy quân CSBV tiến tới vị trí của họ. Hạ sĩ Chamberlain đã nổ súng và giết một tên, giờ đây toán đã lâm nguy (compromise). McCreless đối diện khó khăn: hủy bỏ nhiệm vụ hay tiếp tục. Y báo về BCH tiểu đoàn và được lịnh tiếp tục. Không ai muốn thấy một quan tài ko xác gửi về cho gia đình Kelly, và những người trong toán đã biết những nguy hiểm khi họ tình nguyện.
Khi tiếp tục di chuyển tới chân của Đồi 270, TQLC thấy một toán tuần tiểu địch, và McCreless ngừng một giờ gần một làng bỏ hoang khác, Phước Ninh (7), một biện pháp phòng ngừa trong đêm tối để chắc chắn rằng ko có hoạt động khác của CSBV trong khu vực trước khi tiếp tục tiến quân.
Lúc rạng đông, khoảng 5 g sáng, toán đã vượt qua các ruộng lúa trống trải và bắt đầu đi vào rừng rậm ở sườn của đồi này. Ba giờ sau đó, khoảng 8 giờ, họ đã ở một khu bằng phẳng bên trên hố bom, nơi xác của Kelly, che bởi 1 poncho. Ở đó họ chờ thám thính cơ L-19 gọi máy bay tới ném bom.
Một phi công gọi McCreless cho biết bom lửa napalm thả từ máy bay Phantom II sẽ rơi phía trước hố bom (có xác của Kelly). Y yêu cầu các thành viên trong toán tìm chỗ nấp, hít sâu ba lần, thở ra và tiếp tục nín thở. Bom lửa rơi khoảng 100 yard ( = 91.44 m) trước toán. Granados vẫn còn nhớ sức nóng hừng hực và bụi đất bay ngang mặt y. Y cảm thấy bị nhấc khỏi mặt đất.
Sau khi lửa giảm bớt, Grandos thấy lính CSBV nhảy khỏi hầm trú ẩn và hố cá nhân. McCreless, lo sợ rằng địch quân sẽ tấn công toán quân của y nên la lên: "Lấy cái chân, và rút ngay!"
Giây phút sau đó, hạ sĩ Ranes và binh nhứt Adamson chạy nhanh tới hố bom. Họ nhanh chóng nhặt cái chân đã đứt rời của Kelly và cột vào ba-lô của Chamberlain. Và tám TQLC chạy nhanh về đường cũ, giữa bom napalm đang cháy âm ỉ (smolder) và đạn địch bắn vào cây và bụi rậm quanh họ. Các F-4 Phantom đã nhanh chóng câm họng hỏa lực địch.
Sau khi tới vùng đất bằng phẳng (flatland), toán đã gặp trung đội 1 của đại đội C, được gửi tới để giúp nếu có ai bị thương hay chết. Trung đội này đã hộ tống toán về căn cứ, và lúc 2 g chiều, tất cả đã đến Đồi 10.
Quá đổi vui mừng, tiểu đoàn trưởng David tập hợp họ để nói chuyện và mời họ bia lạnh và xì-gà để mừng thành tựu khó tin này. (Lúc đó ông ko biết rằng xác của Kelly chưa tìm được).
McCreless nói: "Lý do duy nhứt mà tôi có thể nghĩ rằng tại sao chúng tôi thành đạt (pull it off) vì quân csbv ko thể tin rằng chúng tôi ngu ngốc đến độ đi đến đó và làm điều chúng tôi đã làm. Họ có thể nghĩ rằng chúng tôi làm mồi nhử để dụ địch."
. . .
Trong vòng 10 g sau khi toán cảm tử trở về, các B-52 từ căn cứ Anderson tại đảo Guam đã tàn phá đồi 270 và 310. Nhưng Bắc quân đã trở lại Đồi 310 và thêm nhiều lính TQLC đã bị thương hay chết ở đó vào tháng sau trong hành quân Worth và trong tháng Tám trong hành quân Mameluke Thrust.
Ngày 8 tháng Ba, Whitter và McCreless bị thương. Sau đó cùng ngày, Whitter đã chết tại bịnh viện hải quân ở Đà Nẳng. Vài ngày sau đó, McCreless được chỡ tới Nhật để mổ. Trong cuộc chạm súng ngày 30 tháng Năm, Rodriguez, một thành viên trong toán cảm tử tử trận.
Đại đội E của tiểu đoàn 2 trung đoàn 7 đã tìm thấy xác của Kelly ngày 25 tháng Ba trong hành quân Worth. Một trực thăng cứu thương bốc di hài của Kelly đưa về một nhà xác ở Đà Nẳng. Một tang lễ với cái hòm chứa chân của Kelly được tổ chức ở quê anh tại Findlay bang Ohio tháng Ba 1968. Một tang lễ thứ hai , với di hài của Kelly, được tổ chức tháng Tư 1968.
Dịch từ: https://www.historynet.com/the-doom-patrol-eight-marines-on-a-suicide-mission-in-vietnam.htm?fbclid=IwAR2fXDMMdWlclhuG-fAXxP1KLabGLyeU3NvdYD19ZChVx9FZhN9GVAhI_
San Jose ngày 8 January 2022.
Tài Trần
==============
Ghi chú: Bắt đầu dịch sáng ngày 6 Jan và xong lúc chiều 8 Jan 2022.