TRẬN AN LÃO 7-9/12/1964

              

 

"Sau 1 tấn công bằng hơi cay của không quân và trực thăng, lính của sđ 1 không kỵ đã vào thung lũng An Lão bằng đường bộ. Ở đây họ đã bắt tù binh trẻ từ các bunker, chụp 29/8/1967". Theo kinh nghiệm, có lẽ họ thuộc dân Hre, chứ ko phải người VN, vì họ sống ở thung lũng này nhiều đời. Ảnh dưới: một lính Mỹ đang lục soát ở vùng An Lão.

   

Trận đánh bắt đầu bởi những tấn công phối hợp bởi quân CSBV và du kích VC khi chúng chiếm chi khu An Lão trong tỉnh Bình Định, khoảng 300 dặm đông bắc của SG. Trong ba ngày, lực lượng phối hợp này đã thành công khi đẩy lui những đợt phản công của quân nam VN. Đây là trận đánh ĐẦU TIÊN tại vùng phía bắc của Nam VN và Cao nguyên Trung phần vì quân csbv và VC "đã dùng chiến thuật mới khi phối hợp các lực lượng chánh quy với lực lượng địa phương và du kích." Trận đánh kết thúc với 150 lính csbv và VC chết, 300 lính VNCH chết và bị thương, và ba người Mỹ chết. Vì hành động dũng cảm khi cứu lính VN bị thương trong ngày đầu của trận đánh, đại úy Peter Coggins, phi công trực thăng của lục quân Mỹ, đã được trao huy chương Ngôi Sao Bạc của Mỹ và Anh dũng Bội tinh với Ngôi Sao Bạc của VNCH.

Là một thành phần của thay đổi chiến lược của csbv (nhằm kết hợp quân csbv và du kích VC để tiến hành các cuộc tấn công phối hợp), trận An Lão đã bắt đầu vào sáng sớm của ngày 7/12/196, khi lực lượng CS tấn công một vị trí của quân VNCH trên một đỉnh đồi phía bắc của chi khu An Lão. Trận đánh đã kéo dài trong ba ngày. Phóng viên của hãng UPI đã mô tả cuộc tấn công này là một cột mốt (milestone) của VC, "một cuộc tấn công được dàn dựng kỹ lưỡng (set-piece attack) bởi du kích quân kể từ lúc bắt đầu của nội chiến này." (NÓI THÊM: sau trận An Lão là trận Bình Giả xảy ra vào cuối tháng 12/1964, cũng được dàn dựng kỹ lưỡng bởi quân chính quy Bắc Việt và du kích địa phương. Họ đã áp dụng chiến thuật công đồn đả viện bằng cách tấn công làng Bình Giả và rải quân chung quanh làng để phục kích các TĐ Biệt động quân, TQLC và thiết giáp -- ND). 

Quân CS đã bắt đầu nổ súng dữ dội vào quân đồn trú khoảng 50 lính ĐPQ và NQ tại An Lão, sau đó bao vây bằng súng không giựt và cối 81 ly. (Theo Wiki, có khoảng 100 quân tại BCK chi khu An Lão -- ND).

Vào năm 1964, nhiều trực thăng của Lục quân Mỹ thường ko võ trang. Thiết kế của UH-1 Huey gồm 13 chỗ ngồi, hay 4 hành khách với 6 băng-ca, nhưng chưa có xạ thủ . Hậu quả, trực thăng của phi công Coggins 31 tuổi đã ko võ trang khi ông đáp xuống 1 con đường ở trước quận lỵ để cứu các thương binh VNCH. Dù có hai gunship loại  UH-1 võ trang đại liên 7.62 ly và rocket, bay trên đầu, trực thăng của Coggins bị bắn dữ dội. Coggins kể cho phóng viên UPI," Ngay sau khi tiếp đất, một quả 60 ly nổ cách đuôi 30 feet về phía trái... khi chúng tôi chuẩn bị cất cánh, một quả khác ở cách mủi máy bay 90 feet." Coggins kể lại rằng y bay vòng trên khẩu cối của VC trong khi một sĩ quan VNCH cầu cứu qua máy, "Xin đáp xuống. Chúng tôi có nhiều thương binh." Coggins nói, "Tôi nghĩ (guess) rằng cảm xúc của chúng tôi đã vượt qua lý trí," và ông đã đáp xuống trở lại, lần này bên trong tiền đồn.

Tiền đồn đang bị tấn công dữ dội từ các đồi chung quanh và máy bay của ông đã trúng đạn nhiều lần. 

Lính VNCH ở tiền đồn này đang hoảng loạn và ko còn tổ chức, do vậy theo bản năng (instinctively) Coggins đã nắm quyền chỉ huy trong tình hình nguy kịch này trong lúc nhiều lính ào tới trực thăng để thoát khỏi vòng vây; ông nhớ lại, "Chúng tôi đã đáp xuống, và trời ơi là trời, 

Merveille et évasion

L'expression "c'était comme si les collines s'étaient ouvertes devant nous" est une expression métaphorique qui évoque un sentiment de merveille et d'évasion. Elle suggère que l'expérience est si spéciale et surnaturelle qu'elle donne l'impression que les collines elles-mêmes ont révélé un secret caché ou un chemin.

Lính VNCH được dìu tới hay mang trên vỏng (sling) hay mang trên cánh cửa... một số họ ko thực sự bị thương, do đó chúng tôi xô họ ra để có chỗ cho người bị thương nặng." Ông đã cất cánh khi 1 quả cối rơi gần, Coggins và phi hành đoàn đã tải thương 11 người.

Đêm đó bộ tư lịnh của Mắc-Vi (MACV, chỉ huy mọi hoạt động quân sự Mỹ tại Việt Nam - ND) đã loan tin VC đã tràn ngập tiền đồn trên đồi 193, đe dọa trực tiếp BCH của chi khu An Lão, và cố thủ trong khu vực để chiến đấu. Hai đ.đ. VNCH đã mất liên lạc. (NÓI THÊM: Theo các tài liệu của QK 5 của CS, họ đã dùng trung đoàn 2 bộ đội chủ lực, TĐ 409 đặc công (thuộc quân khu), một đ.đ. của tỉnh, 8 trung đội của các quận huyện và du kích các xã.

Quân VNCH có 884 người, gồm hai đ.đ. và hai trung đội bảo an, 12 trung đội dân vệ, 1 trung đội pháo cối và 1 trung đội biệt kích. Ngoài việc bảo vệ chi khu, quân VNCH còn đóng ở Núi Một, còn gọi là cao điểm 193, phía bắc cầu An Lão, án ngữ đường nối chi khu với phía tây bắc; Núi Mít ở Long Thạnh; và Suối Bà Nhỏ ở Hội Long. Dân quanh vùng ở trong 8 ấp chiến lược, mỗi ấp có 1 trung đội dân vệ. Tại núi một có 1 đ.đ. bảo an, một trung đội cối 106 ly, 1 trung đội biệt kích và 1 trung đội dân vệ.

Trưa hôm sau, ngày 8/12, một TĐ viện quân đã di chuyển bộ, "bảo vệ trước sau bởi thiết vận xa M-113." Trong lúc di chuyển trên con đường chật hẹp và uốn khúc giữa thung lũng An Lão, họ đã bị phục kích bởi csbv và vc từ những đồi chung quanh. Hỏa lực mạnh làm hư năm xe M-113, làm bị thương 1 cố vấn Mỹ và khiến chuyên viên bậc 5 William Hamlin mất tích.

Hamlin là một huấn luyện viên thiết giáp 25 tuổi, nhập ngũ 4 năm, thuộc toán cố vấn số 2, phục vụ tại trung đoàn 33. Hai ngày sau, 11/12/1964, xác ông được tìm thấy và nhận dạng. Ông đã chết vì chấn thương nặng và phỏng khắp người - do thiết vận xa bị cháy. Có lẽ (presumably), ông đã bị bỏ lại tại 1 trong 5 xe M-113 bị phá hủy.

Cũng ở toán cố vấn số 2 và cố vấn trung đoàn 33 là thiếu úy James G. Dunton. Dunton đã chết vì mảnh B-40 khi quân tấn công tràn ngập tiền đồn. Là một sĩ quan bộ binh có bằng BĐQ, ông đã nhập ngũ năm sau khi tốt nghiệp năm 1962 từ ĐH Harvard. Ông là con của chuẩn đô đốc hồi hưu Lewis Dunton Jr., và em song sinh của đ.u. hải quân hồi hưu Lewis Dunton III.

Binh nhứt Arthur Shelton 21 tuổi vào QĐ chưa tới 1 năm, nhưng đã tình nguyện đến VN năm 1964 như là một xạ thủ trực thăng. Đây là 1 chương trình huấn luyện Tối Mật, bắt đầu năm 1963, để huấn luyện binh sĩ làm xạ thủ. Vì lúc đó lính Mỹ sang VN để làm cố vấn, chứ ko phải chiến đấu. Chỉ đến năm 1965, các đ.đ. trực thăng của lục quân Mỹ được phép có xạ thủ, theo bản cấp số.

Chính thức, Shelton phục vụ cho sđ 25 bộ binh (Tia chớp Nhiệt đới) mà BTL đặt ở Hawaii, nhưng ngày 8/12, ông là xạ thủ trên 1 gunship của đ.đ. 119 trực thăng tấn công. Đ.đ. này và đ.đ. 117 trực thăng tấn công đã dùng 21 trực thăng để chở lính VNCH tái chiếm lãnh thổ đã bị VC chiếm ở thung lũng An Lão. Với yểm trợ của không quân VN, trực thăng của Shelton tấn công liên tục hai bên sườn của thung lũng An Lão, mà tình báo cho biết đầy VC. Một viên đạn 7.62 ly bắn từ dưới đất đã trúng Shelton, khiến ông đã chết trên đường tới Nha Trang.

NÓI THÊM: Theo hồi ký Trận An Lão và Đời bay Bổng của 1 phi công L-19 dự trận này thì bộ binh của trung đoàn 40 của sđ 22 bộ binh, có M-113 dẫn đầu, đã tiến rất chậm vì bị bắn trả dữ dội bằng B-40 và súng cối. Ông bèn bay rất thấp thì thấy chúng rất đông và ngụy trang kỹ lưỡng, nên đã dùng đạn khói để hướng dẫn Skyraider. Quân CS đã bị thiệt hại nặng... ND.

Cuối cùng, vào ngày thứ ba của trận chiến, ba TĐ bộ binh, quân số khoảng 1000, đã có thể tái chiếm thung lũng An Lão và quận lỵ. Một TL cấp sđ của VNCH cho biết chiến thắng này có được nhờ không quân Mỹ. Những cuộc ném bom dữ dội xuống một ngọn đồi từng khống chế chi khu, ám chỉ đồi 193. Kế đó quân VNCH, dưới yểm trợ phi pháo, đã tái chiếm đối này.

Trong trận này, ngoài Duntom, Hamlin và Shelton, còn có khoảng 300 lính VNCH thương vong, và khoảng 700 dân làng tạm thời tản cư khỏi chiến địa. Quân CSVN đã xem trận đánh này là 1 chiến thắng, nhấn mạnh rằng bây giờ chiến lược của họ ở miền nam là "tấn công, tấn công, và chỉ có tấn công." Dưới quan điểm của bắc VN, trận An Lão đã đánh dấu bắt đầu chính thức của chiến tranh việt nam. (NÓI THÊM: Trước trận này, chỉ có trận Ấp Bắc năm 1963 là trận lớn. Quân VN bị thiệt hại tái ấp bắc do thiếu tin tức tình báo, nên bị thiệt hại nặng. Chứ quân CS tại Ấp Bắc chỉ là du kích, trang bị yếu kém. Trong khi trận An Lão có tham dự của trung đoàn 2 bộ đội chủ lực, sau này là trung đoàn 2 của sđ Sao Vàng + một TĐ đặc công, và quân địa phương và du kích. Vào cuối tháng 12/64, xảy ra trận Bình Giã, cũng là quân chủ lực miền, trang bị hùng hậu, áp dụng chiến thuật công đồn đả viện; sang giữa năm 1965 là trận Đồng Xoài, cũng qui mô và chiến thuật như vậy khiến 1 TĐ của sđ 5 và TĐ 7 Dù gần như tan hàng, TĐ 52 BĐQ bị thiệt hại nặng. -- ND).

Vì các hành động dũng cảm dưới hỏa lực đối phương và di tản nhiều thương binh ngày 7/12, Coggins đã được trao huy chương Ngôi Sao Bạc của Mỹ và huy chương cao quí thứ nhì của VNCH -- Anh dũng Bội tinh với Ngôi Sao Bạc. Phi hành đoàn của Coggins gồm thiếu úy Pauls Hinds, trung sĩ Calvin Ross, và binh nhứt Mario Pizzi, mỗi người nhận Ngôi Sao Đồng, và anh dũng bội tinh với Ngôi Sao Bạc.

 

The Battle of An Lao, Dec 7-9, 1964

SUMMARY:  The Battle of An Lao was initiated by offensive actions conducted jointly by North Vietnamese Army (NVA) forces and Viet Cong (VC) guerrillas when they captured the An Lao district headquarters in the coastal Binh Dinh province within the II Corps tactical zone, about 300 miles northeast of Saigon. For three days, this joint enemy force successfully repelled large numbers of counterattacking South Vietnamese Army (ARVN) troops. This battle was the first time in northern South Vietnam and the Central Highlands that the NVA and VC "used the new tactic of coordinating main force units with local and guerrilla forces." The battle resulted in 150 NVA and VC killed, 300 ARVN casualties, and deaths of three Americans. For his heroic actions while rescuing wounded Vietnamese soldiers on the first day of the battle, U.S. Army helicopter pilot, Captain Peter R. Coggins, earned both the Silver Star medal and the South Vietnamese Order of Gallantry with Silver Star.

FULL STORY:  As part of a North Vietnamese strategy change, which incorporated North Vietnamese Army and Viet Cong (VC) guerrilla units conducting joint offensive operations, the An Lao battle commenced early in the morning on December 7, 1964, when Communist forces attacked a South Vietnamese Army (ARVN) position on a hilltop north of the An Lao district headquarters.  The battle raged for three days. The United Press International (UPI) identified the offensive as a milestone for the VC, “the first set-piece attack launched by the guerrillas since the beginning of the current civil war.” The Communists poured harassing fire into An Lao’s little garrison of about 50 militiamen, which immediately reported it was surrounded and under heavy recoilless rifle and 81mm mortar fire.

In 1964, many U.S. Army helicopters routinely flew unarmed. The UH-1 Huey configuration designs accommodated 13 passenger seats, or 4 passengers with 6 litters installed, but adding door gunners was an afterthought. Consequently, 31-year-old Army Captain Peter Coggins’ helicopter was unarmed when he set down on a road in front of the garrison to rescue wounded ARVN soldiers. Despite two gunships overhead – UH-1 Huey helicopters armed with heavy machine guns and rockets – Coggins’ helicopter drew a rash of enemy fire. Coggins told the UPI, “We no sooner touched down than a 60mm mortar went off about 30 feet from our left tail. …as we started to move out, another one came in about 30 yards ahead of us.” Coggins recalled that he circled over the mortar fire as an ARVN commander pleaded by radio, “Please come in. We have many, many sick people.” Coggins surmised, “I guess our emotions got the better of us,” and he brought the Huey down again, this time inside the besieged outpost.

The outpost was receiving heavy enemy fire from the surrounding hills and his helicopter had sustained several hits. ARVN soldiers at the outpost were in a state of panic and disorganization, so Coggins instinctively took command of the critical situation as many soldiers rushed the Huey to flee the siege and recalled, “We landed, and good Lord, it was like the hills had opened upon us. [ARVN soldiers] were walking or in slings or carried on doors… some of them weren’t really wounded, so we had to throw them off and make room for the more serious ones.” He lifted off just as another mortar round landed inside the garrison. Coggins and his crew were able to evacuate 11 wounded men.

That night MACV headquarters reported the VC had overrun the command post on hill 193, were threatening An Lao’s subsector headquarters, and remained in the area to fight. Two ARVN companies were missing.

The following afternoon, on December 8, an ARVN battalion of reinforcements arrived on foot, “protected fore and aft by armored personnel carriers.” As the reinforcements snaked their way up the narrow An Lao valley road they were ambushed by NVA and VC attackers in the surrounding hills. Heavy weapons fire wrecked five of the armored vehicles, wounding one U.S. Army advisor and leaving another, Specialist 5 William R. Hamlin, missing.

Hamlin was a 25-year-old Armor Crewman instructor from Seattle, Washington. He had been in the Army four years, and was assigned to MACV’s Advisory Team 2, attached to the 33 ARVN Regiment. In the aftermath of the chaotic ambush, Hamlin was unaccounted for and the unit’s commander reported him missing in action. Two days after the battle, December 11, his body was recovered and identified. He had died as a result of massive trauma and extensive body burns suffered when the NVA/VC ambushed the unit of reinforcements. Presumably, he had been left behind inside one of the five destroyed armored personnel carriers.

Also assigned to Advisory Team 2 and advising the 33d ARVN Regiment 2 was U.S. Army First Lieutenant James G. Dunton.  Dunton was mortally wounded by shrapnel when attackers armed with grenade launchers overran the outpost. A Ranger-qualified infantry officer from Melrose, Massachusetts, he entered the Army following his 1962 graduation from Harvard University.  Dunton was the son of retired U.S. Navy Rear Admiral Lewis W. Dunton Jr., and twin brother of retired U.S. Navy Captain Lewis W. Dunton III. 

Private First Class Arthur A. Shelton was a 21-year-old infantryman from Loyalton, California. Shelton had been in the Army for less than a year, but he volunteered to go to Vietnam as a “shotgun rider,” which in 1964 was a competitive, Top Secret, 90-day temporary duty assignment in which infantrymen were trained as door gunners. The Shotgun program, begun in 1963, was Top Secret because of the sensitivity associated with having combat troops in Vietnam. At the time, the only troops in Vietnam the U.S. Government acknowledged were its “non-combatant” advisors. It was not until 1965 that Army helicopter companies were authorized door gunners as part of their Table of Organization and Equipment.

Officially, Shelton was assigned to the 25th Infantry Division in Hawaii, but on December 8, he was flying “shotgun” as a door gunner on a gunship with the 119th Assault Helicopter Company. The 119th and her sister helicopter company, the 117th AHC, had grouped together 21 helicopters to airlift ARVN troops to regain territory lost to the Communist attackers in the An Lao valley. Along with air support from the Vietnamese Air Force, Shelton’s helicopter repeatedly attacked the sides of the An Lao valley, said to be saturated with enemy. Tragedy struck when single a .30 caliber round from enemy ground fire struck Shelton. He died en route to the hospital at Nah Trang. 

Finally, on the third day of fighting, three battalions of ARVN reinforcements – perhaps 1,000 men – were able to retake control of the An Lao valley and the district headquarters. An ARVN division commander credited U.S. air power with saving the day. Intensive air attacks softened up the NVA and VC forces, bombarding An Lao from a hill overlooking the town. Then ARVN troops, under heavy fire, recaptured the hill.

During the Battle of An Lao, in addition to Dunton, Hamlin, and Shelton, there were roughly 300 ARVN casualties, and as many as 700 villagers were temporarily forced to abandon their homes. The North Vietnamese considered the assault a success, insisting in its aftermath that the strategy in the South was now “attack, attack, and only attack.” From a North Vietnamese perspective, the Battle of An Lao marked the official beginning of the Vietnam War.

For his gallant actions while under enemy fire and evacuating numerous ARVN soldiers on December 7, 1964, Coggins was awarded the U.S. military’s Silver Star medal and South Vietnam’s second-highest award for valor, the Order of Gallantry with Silver Star. Coggins’ crew, First Lieutenant Paul Hinds, Sergeant Calvin Ross, and Private First Class Mario Pizzi, each received a Bronze Star medal, and the Order of Gallantry with Bronze Star. Dunton, Hamlin, and Shelton were each posthumously awarded the Purple Heart medal. Shelton also earned two Air Medals, each one accounting for 25 hours of flying in combat. Dunton, Hamlin, and Shelton are memorialized on the Vietnam Veterans Memorial, panel 1E, lines 74 and 75.1

---

1Pierre Asselin, Hanoi's Road to the Vietnam War, 1954-1965 (Berkeley, CA: University of California Press, 2013), pp. 22 and 204-5; “U.S. Casualties in Vietnam Rise; Reds Fall Back in 3-Day Battle,” New York Times (AP), December 10, 1964, accessed www.nytimes.com/1964/12/10/archives/us-casualties-in-vietnam-rise-reds-fall-back-in-3-day-battle.html; “Pilot Decorated for Daring Rescue in Face of Red Fire,” and Department of the Army, General Orders No. 85 (December 15, 1969), “Peter Coggins Silver Star Recipient,” The Hall of Valor Project (Sightline Media Group), accessed December 7, 2020; “Command History, 1964,” Headquarters, Military Assistance Command, Vietnam, Appendix V, 193; The Coffelt Database of Vietnam Casualties (The Coffelt Group); “Melrose Rites Planned for Viet War Victim,” Boston Globe, December 17, 1964, p. 56; Bob Jones, “3 Schofield GIs Killed, 59 Hurt 'Riding Shotgun',” The Honolulu Advertiser, December 30, 1964, p. 4, https://www.newspapers.com/clip/15252737/19641230-ha-3-schofield-gis-killed/; Brock P. Mauldon and Thomas W. Wright, “The History of the 119th Aviation Company (Air Mobile Light) - 1964,” 52d Aviation Battalion, (U.S. Army Support Command, Vietnam, 1965), www.vhpa.org/unit/119AHC1964.pdf; John Stewart Bowman, The Vietnam War: An Almanac (New York, NY: World Almanac Pub, 1985), 100, accessed December 4, 2020.

---

Previous This Week in History Articles

 

2025
	Week of May 17	In early 1969, the Vietnam War was rapidly changing. The 1968 Tet Offensive had shocked the American public, which increasingly demanded an end to the U.S. role in the conflict. At the same time, the number of Americans deployed to Southeast Asia was at its height. ...
	Week of May 10	The Que Son Valley was one of the keys to controlling the northern provinces of South Vietnam, and consequently became the location for numerous engagements between American and Communist troops. The valley was rural but highly populated, with dozens of villages scattered ...
	Week of

 China’s assistance after the Paris Peace Accords (1974–5) 

Source: Reassessment of Beijing’s economic and military aid to Hanoi’s War, 1964–75

 Despite the signing of the Paris Peace Agreement, Beijing continued to provide Hanoi with considerable assistance. In 1974, China’s economic and military aid to Hanoi accounted for 2.5 billion RMB along with additional 2 billion RMB for the PRG, a new high.88 China’s security circumstances had changed. As the US threat to China from Vietnam dramatically diminished, so did the years of rivalry with the Soviet Union for dominance in Vietnam come to a halt. Beijing anticipated a relatively stable situation in Southeast Asia after the departure of US forces. For Beijing, stability in Indochina was more important than Hanoi’s ongoing struggle for national unification. According to Chinese leaders, after the Paris Peace Agreement, Hanoi ‘should take time to relax and build their forces’ while other Indochina countries (South Vietnam, Laos, and Cambodia) ‘should build peace, inde pendence, and neutrality’ during the next five to 10 years.89 Vietnamese leaders realised that Beijing’s ‘funds would soon run out for the Vietnamese cause’.90 They accepted China’s advice, promising that Hanoi would not push for national unification in a hurry by incorporating ‘South Vietnam into a socialist entity’.91 Such an attitude taken by the Hanoi leadership was to satisfy Washington’s ‘decent interval’ requirement on the one hand and also to use its promise to extract extraordinarily large aid, worth 8.1 billion RMB, from Beijing for the year 1974. Chinese leaders believed that this petition was not only unrealistic, but also exceeded China’s capability. At the end, China only agreed to provide Hanoi with 2.5 billion RMB, which was much less than the Vietnamese had initially requested.92 Understandably, both countries found this outcome not only dissatisfactory, but also traumatic for their relationship. Beijing attempted to treat the PRG as an independent political entity with no anticipation for a unified Vietnam in the immediate future after the Paris Peace Accords. Prior to 1973, China’s aid to the PRG was always handled by Hanoi. Beginning in 1973, Beijing regarded China’s aid to the provisional government as a separate transaction, which should not be controlled by Hanoi. According to an urgent and supplementary aid agreement signed between the PRC and the PRG on 19July1973, it was clear that all transactions of Chinese supplies should go directly from the Chinese Foreign Trade Ministry to the Financial and Economic Ministry of thePRG.93HanoiprotestedagainstBeijing’s decision that treated the PRG as an independent entity. In the later signed agreements, Beijing had to reverse this procedure,continuingtoprovideaidtothePRGviaHanoi.94Nevertheless,China’sattempt, which was contrary to the strategic goal of national liberation that the North Vietnamese leaders had been pursuing, was bound to cause the latter’s discontent and even hostility. Finally, China’s military aid to Vietnam plummeted. By comparison to 1973, the supplies in 1974 and 1975 accounted for, respectively, 70% and 60% (firearms), 75% and 50% (bullets), 64% and 49% (cannons), and 62% and 43% (artillery shells). In 1974, China only provided Vietnam with 80 tanks and 506 aircraft, which, however, were 120 

 88Collections of Treaties (1974), 317–18, 323–4. 89Westad et al., eds.,77 Conversations, 187–8. 90Nguyen, Hanoi’s War, 232. 91Westad et al., eds.,77 Conversations, 189. 92Li and Ma, Chronicle of Zhou, 598. 93Collections of Treaties (1974), 318–19. 94Ibid., 44–5, 323–4. COLD WAR HISTORY 17 and 1210, respectively, in 1973.95 For China, the Vietnam War was over, and Hanoi’s needs for weapons should have been reduced. More importantly, the Chinese leader ship’s enthusiasm for assisting Hanoi was steadily evaporating. Military action by Hanoi soon disrupted the peace and stability that Chinese leaders had hoped to be upheld in Indochina. In summer 1974, North Vietnamese forces launched a series of probing attacks on South Vietnamese positions. China’s attitude toward aid to Vietnam now became notably less enthusiastic. On 3 August 1974, ailing Chinese premier Zhou Enlai met Le Thanh Nghi, vice premier of the DRV, to discuss China’s aid to Vietnam. According to Zhou, aid to North Vietnam had accounted for nearly half of all Chinese foreign aid. After handling the matter for more than two decades, he believed that it was time for him to call it quits.96 It was a startling turnabout: just one year before, Zhou had reassured Le Duan that China’s assistance to Hanoi would not change for five years.97 In reality, despite Zhou’s pronouncement, China briefly continued to send aid to Vietnam, but much less than in previous years. On 26 October 1974, China and Vietnam signed one final agreement to provide Hanoi with 850 million RMB in economic and military goods and US$50 million in cash for the year 1975.98 On 31 May 1975, after the fall of Saigon– at a time when Beijing was facing serious domestic economic problems after years of agricultural and industrial stagnation Beijing agreed to send Hanoi 21 million RMB. But then, in August 1975, Beijing rejected Hanoi’s request for further aid, claiming that the South Vietnamese defeat had left ‘large quantities of weaponry and ammunition’ for Hanoi and, invoking history, noting that the Saigon regime had ‘served’ as a much better supplier for the Vietnamese communists than Chiang Kai-shek had for the CCP during the Chinese Civil War.99 For the Chinese leadership, Hanoi was not ‘the poorest under heaven’; instead, China was the poorest with a ‘population of 800 million’.100 The time had come to attach conditions on any further monies. Thus, on 25 September 1975, Beijing pledged 100 million RMB to Hanoi for 1976, but as a loan, not as a gratis sum– and China wanted Vietnam to pay it back in 10 years, starting in 1986.101 Despite Hanoi’s continued appeals for more aid, no evidence in Chinese official records suggests that any new aid agreements were ever signed between the two countries thereafter. Conclusion According to official Chinese history, China provided all kinds of assistance to Vietnam, amounting to more than 20.36 billion RMB, of which 1.4 billion RMB were interest-free loans, from the 1950s to the end of the war in 1975. Adding the expenditure of Chinese military deployment in North Vietnam, the total amount of Chinese assistance to the DRV exceeded US$20 billion in then-year values based on contemporary exchange rates.102 Chinese assistance to North Vietnam was substantial when China’s own 95Li and Hao, People’s Liberation Army, 416. 96Li and Ma, Chronicle of Zhou, 674. 97Westad et al., eds. 77 Conversations, 188. 98Collections of Treaties (1974), 41–2, 44–5. 99Li and Ma, Chronicle of Zhou, 717. 100Westad et al., eds. 77 Conversations, 194. 101Collections of Treaties (1975), vol. 22, 56–8. 18 X.SHAOANDX.ZHANG national power was still limited. More importantly, with China’s assistance, the Hanoi government was able to commit more of its own people and resources to engage in the direct fight against the United States in the south, while worrying less about a US invasion. In 1964, the Vietnamese People’s Army had 300,000 men; by 1975 it had expanded to 1.2 million soldiers.103 China’s contribution to Hanoi’s final victory in the war was undeniable. As historian Chen Jian noted: ‘Although Beijing’s support may have been short of Hanoi’s expectations, without the support, the history, even the outcome, of the Vietnam War might have been different.’104 Notwithstanding, China’s aid to Vietnam, despite official claims otherwise, was never purely altruistic. The two countries signed several aid agreements each year. The amount and the types of assistance were determined by China in the light of its own national security interests and industrial capability at the time. Vietnam was regarded as a vital part of Mao’s grand strategy; it did not just serve as a buffer for China’s own security and an attestation that China played the leadership role in the world revolu tion. After perceiving an increasing Soviet menace, Mao sought rapprochement with the United States, alarming Hanoi. Responding to Hanoi’s protestations, China increased its aid to the DRV to affirm its continuous support for Hanoi’s war efforts against the United States. But as well, when it decided to, China also used aid reduc tions to express its own dissatisfaction, as with Hanoi’s approach to the United States for peace negotiations in 1968 and 1969 and as Zhou expressed in 1974. Even though Beijing and Hanoi shared the same ideology, their national interests were far apart. From a Chinese perspective, China’s aid to the DRV should have provided Beijing with some leverage over Hanoi’s approach to war. But no evidence exists that China’s aid influenced Hanoi’s decisions and execution of the war. Instead, Hanoi skillfully manipulated its relationship with Beijing to obtain substantial aid. After the withdrawal of US forces from Vietnam and the subsequent collapse of the South Vietnamese regime, Hanoi no longer had to hide its long-standing historical suspicions of China. It subsequently launched its own territorial and border disputes with China and a cleansing campaign against the ethnic Chinese living inside Vietnam, soon becoming China’s new adversary; in 1979, both nations would go to war.105 In retro spect, China’s support for assisting Vietnam and resisting America constituted a major diplomatic blunder, arguably its biggest foreign policy failure in the Cold War. Acknowledgements Richard P. Hallion, and three anonymous readers read the manuscript and provided helpful comments and suggestions. Hallion also did editorial work on the manuscript. 102Wang, Diplomatic History,51–2. 103Military History Institute of Vietnamese National Defense Ministry, Fifty Years of the Vietnamese People’s Army, 1944–1994 (Beijing: Military Translation Press, 1996), 455. 104Chen, “China’s Involvement,” 380. 105Xiaoming Zhang, Deng Xiaoping’s Long War: The Military Conflict between China and Vietnam, 1979–1991 (Chapel Hill: The University of North Carolina Press, 2015).

 Cám ơn một người đã đi qua - Lê Phùng Xuân

Bỏ nước ra đi

Sống đời lưu vong,

Phận mình nào có sá gì,

Thương người ở lại cu ky ôm sầu.

(Thiên ca bốn, Lê Phùng Xuân)

Khi Xuân trở về, cơn mưa đã dứt hột. Con đường trở nên lầy lội hơn. Bùn trền trệt như đám trái lười ươi bị mắc mưa. Chàng bước đi nặng nề. Hai chơn bang bang như đi hàng hai cho đỡ bị trợt té. Rút cuộc chàng cũng cà lê cà lết về tới lều. Hậu cứ tiểu đoàn nhỏ xíu. Hổng có trại gia binh. Các đại đội không có chỗ trú quân. Họ chia nhau từng khu trong vườn cây cà phê, sầu riêng, mít của dân chúng quanh Xuân Lộc. Vành đai ấp chiến lược vẫn còn, nên đóng quân bên trong rất an toàn.

<!>

 Họ căn lều lụp xà lụp xụp dưới những tàng cây, che mưa che nắng. Độc thân chỉ cần một cái poncho và một cái võng là đủ. Những người lính có vợ phải che thêm những tấm ni lông cho rộng ra. Những ngày nắng ráo, hai vợ chồng nằm dưới đất. Những hôm mưa, họ treo võng kè kè sát bên nhau trong cái lều chật hẹp.

Bùn đỏ bám đầy đôi giày. Xuân lấy một khúc cây nhỏ gạt bớt đất đỏ. Chàng ngồi trên võng, chật vật tháo đôi giày ra mà không để tay dính bùn. Cái radio ấp chiến lược màu xanh vang lên tiếng hát buồn trong lúc mưa gió như thế nầy. Mừng luôn luôn bắt đài Quân Đội từ 7 giờ đến 9 giờ tối. Nó mê giọng êm thủ thỉ của cô Dạ Lan. Gần sáng, là gia đình Bác Tám của đài khác. Còn lại là radio ra rả suốt ngày. Xuân nghe riết phát chán.

- Hao pin lắm. Sao hông tắt Mừng?

- Tui xin pin tép của thằng Hòa. Đâu có hao, thẩm quyền.

Mừng không biết cách ghép. Lúc thì hai tép, lúc thì ba tép, làm cho cái radio kêu rè rè. Chắc nó bỏ đi đâu rồi.

- Cô Mận! Tắt radio đi. Cô vừa ca mà để máy như vậy ai mà nghe được.

- Trung Úy tắt đi. Tui làm biếng đứng dậy quá hà!

Phùng Xuân đi đến chỗ Mừng. Chàng tắt radio cho bớt ồn. Nghe cổ ca ơ ơ theo cái võng lắc lư, đong đưa còn đỡ buồn hơn.

- Mừng! Có phải em gái của mầy thiệt hông hay là bồ bịch đó mậy?

- Dạ, em tui thiệt mà Trung Úy!

- Sao cổ hông ở nhà mà đi theo mầy làm gì?

- Gia đình có hai anh em. Mùa nầy ở quê hổng có việc làm. Nó nhớ tui. Nó buồn nó lên thăm tui. Hổm rày, tui kêu nó đi dìa đi mà nó chưa chịu dìa. Hổng biết mắc chứng gì mà nó khoái ở đây hoài. Nó nói lúc rày ở dưới quê chưa có việc, chờ gần Tết, lúa chín. Lúc đó họ mới kêu công gặt.

Cô Mận còn trẻ, khoảng dưới đôi mươi, bới tóc đuôi gà theo kiểu con gái miệt vườn. Má bầu trắng, tròn trỉnh xinh xắn, có duyên con gái. Cổ vui tươi và nói tía lia khi kể chuyện nhà quê. Khi nào tới bữa cơm, là cổ cũng có chuyện để nói.

Hàng ngày Mừng nấu cơm cho Xuân và em nó. 3 người ăn cơm chung. Xì xà xì xụp cho qua bữa: canh rau, cá khô, rau canh, khô cá, mì gói, gói mì! Cô Mận múm mím cười, hơi ló hai cái răng nanh khi nghe Xuân nói như thế. Ăn xong, việc của cổ là rửa ba cái gà mên, treo lên đầu võng. Rồi cổ nằm võng đong đưa qua lại, tiếp tục ca nữa. Mỗi lần ư, ư là gân cổ rung lên như gà giò mới biết gáy.

- Ca hoài sao cô Mận? Hổng chán à?

- Tui đâu biết ca tân nhạc. Mà Trung Úy có mê vọng cổ hôn? Tân cổ giao duyên cũng hay lắm à nghen!

- Ơ…ơ… Cũng biết thưởng thức chút chút.Tui nhớ hồi khoảng năm 1958 hay 1959 gì đó, tui có đến rạp hát một lần. Cái rạp đó ở đâu trên đường Nguyễn Trải. Tên là Thủ Đô thì phải.

- Để làm gì?

- Thì để xem hát chớ làm gì. Thằng bạn học có người quen trong đó. Nó dẫn vô hổng có tốn tiền. Bữa đó, tui hông nhớ gánh hát tuồng tích gì, nhưng tui hổng quên được cô đào Bích Sơn và kép Hoàng Giang. Họ diễn hay lắm. Khán giả vỗ tay muốn bể rạp luôn. Cô Bích Sơn, người Bắc, còn kẹp tóc, mà ca cải lương mùi lắm. Tiếng nói kép Hoàng Giang cũng rổn rảng. Tụi tui ở trong cánh gà thấy đủ thứ hết trơn. Xong tuồng, hạ màn. Cô đào Bích Sơn và kép Hoàng Giang lên xe hơi về nhà. Sân khấu ngổn ngang. Họ lo dọn dẹp mọi thứ. Chừng đó, cũng đã gần 2 giờ sáng rồi mà họ có ngủ đâu! Tui thấy họ tụm ba tụm năm chia nhau đánh bài. Nào cát tê, bài cào, xập xám, phé. Ối thôi, tùm lum. Tiếng cãi cọ vang rền. Đã đời, họ lăn đại ra ngủ trên sàn. Trời nóng, nam trần trùi trụi, ngáy khò khò. Nữ, quần vén lên cao, áo tốc lòi ngực ra, ngủ say như chết. Gần trưa hôm sau họ mới dậy, rồi quây quần quanh chiếc bàn hình chữ nhựt ăn cơm với chỉ độc nhứt có món mắm chưng hột vịt và những tô rau trộn đủ thứ.

- Cái đó là Trung Úy coi cải lương. Nhưng mà trong cải lương cũng có ca vọng cổ.

- Tui đâu phân biệt được.

- Vọng cổ là một bài hát có 32 nhịp, như hổm rày tui ca cho Trung úy nghe đó. Mùi lắm à nhen! À, mà rồi, Trung Úy có ăn hôn?

- Có. Tụi tui cũng xáp vô ăn luôn. Tui thấy đào chánh, kép chánh họ sung sướng. Chớ những người phụ coi bộ họ sống cũng chật vật lắm.

- Vậy là Trung Úy cũng mê mê vọng cổ rồi đó. Để hôm nào tui ra chợ kiếm mấy bài tân cổ giao duyên thiệt mùi, tui ca cho Trung Úy nghe chơi đỡ buồn.

Dưới võng của cô Mận có đủ thứ những cuốn tập nho nhỏ, chất cho một đống. Buổi sáng, cô đi chợ với anh cô. Hôm nào Xuân làm biếng, hoặc đường bùn lầy trơn trợt chàng không đi, Xuân nhờ cổ mua 1 tờ báo. Ở đơn vị chỉ có báo Tiền Tuyến. Đi chợ về, cô lo cơm nước. Ăn rồi, cô nằm ca ít bài. Xong, bỏ võng treo tòn teng ở đó, đi tới chỗ mấy bà vợ lính, nói chuyện ba hồi ba đổi, rồi đi rủ chị Hiền ra suối tắm.

Từ ngày anh Hiền chết đi, chị Hiền không chịu về quê, ở lại đây, sống cùng với đại đội. Chị đi chợ mua thức ăn nấu cho mấy người lính độc thân.Vì thế, chị cũng có cái ăn cái uống sống đắp đổi qua ngày. Mỗi người lính có 1 ca gạo (khoảng 600g) (1) mỗi ngày. Họ ăn không hết. Hai người là dư một phần cơm cho chị. Về quê làm gì? Quê chị đâu miệt Phan Rang, nghèo lắm.

Dòng suối nhỏ, ở cuối đầu sân bay, chảy xuyên qua vườn cà phê ông Đại Tướng Lê vănTỵ. Dòng suối nầy là nơi tắm giặt và cũng là nơi lấy nước ăn uống cho cả đại đội khi về trú quân ở Long Khánh. Hình như có giờ giấc và nơi ấn định sẵn đâu hổng biết. Đàn ông và đàn bà có khu riêng biệt. Đầu nguồn là nơi lấy nước để ăn uống. Chính giữa là nơi tắm giặt của đàn bà, trẻ con. Dưới cùng là của các ông. Vì không có nhà tắm, các bà và các cô thường mặc nguyên quần áo khi tắm. Có người bỏ áo, kéo quần lên tận ngực. Khi họ đến đó, trời còn nắng. Một đám người đang tắm và giặt quần áo. Thêm mấy đứa con nít đùa giỡn bắn nước tung tóe…

- Ê. Đừng vô chỗ lùm tre thay đồ nghe chị Hiền!

- Sao vậy?

- Chị hổng nghe hôm trước vợ Hạ sĩ Y Clip mang con ra suối đẻ rồi chui vào lùm tre đó bả vạt nang tre cắt rún cho con sao? Ý, thấy mà ghê!

- Tội nghiệp. Ông đó người Thượng, ở đâu trên miệt KonTum- PleiKu. Ổng đi lính lâu lắm rồi, trước anh Hiền của tui.

- Sao ổng hông chịu đem vợ vào nhà thương để đẻ?

- Mấy người Thượng họ theo tục lệ của họ. Họ hông đem vào nhà thương đâu. Đẻ xong họ còn đem con xuống suối tắm nữa cà.

Y Clip, hơi lớn tuổi, nói tiếng Việt lơ lớ, thật thà, ít trò chuyện với anh em trong đại đội. Ai có hỏi thì nó trả lời một vài tiếng, rồi mỉm cười. Hai vợ chồng chiếm một góc xa ở cuối bìa vườn, quây lá chuối chung quanh thành một căn lều nho nhỏ. Họ chứa đủ thứ: nồi niêu, xoong chảo, lon guigoz, thùng đạn đựng nước… Cô vợ ở trong đó, ít khi ra ngoài. Thậm chí khi đẻ con rồi, cô không bao giờ bồng con ra.

Anh chàng người miền núi nầy đi rừng rất giỏi, biết nhiều loại rau ăn được. Và đã nhiều lần đơn vị không tìm được suối, Xuân quá khát. Y Clip đã cắt dây chìu từng đoạn để lấy từng nắp bi đông nước cho Xuân uống.

- Chị Hiền! Chị có đem nước về hôn?

- Hông. Nhờ trời mưa, tui hứng được mấy thùng và 2,3 ống đạn. Chắc nấu cơm, rửa chén cũng được mấy bữa.

- Còn em phải đem 2 thùng. 3 người thì cần nhiều hơn. Anh hai em ảnh xài hao nước lắm.

- À! Mà còn cho ông Trung Úy. Ổng lấy nước tắm nữa chứ gì?

- Hông. Ổng lấy nước rửa chưn hông hè.

- Sao hổng lấy nước nhiều nhiều cho ổng tắm?

- Thôi đi bà. Ổng muốn tắm thì đi ra suối tắm chứ. Tui đâu có hầu ổng. Bà muốn gì vậy? Bộ bà cũng muốn hả? Ổng chưa có vợ đó nghen!

- Ê! Đừng gắp cá bỏ cho người khác nhen! Tui thấy có bữa, trước lều của ổng có một ống nước.

- Hôm nào anh hai em siêng, ảnh vác về cho ổng tắm đó bà! Tui hổng có siêng như vậy đâu!

Hai người vừa thay đồ vừa cười như nắc nẻ. Rồi họ ngắt nhéo, la chí chóe trong lùm cây cà phê. Chị Hiền thầm nghĩ. Coi vậy chớ con nhỏ nầy ghê lắm. Mấy hôm nay, chị thấy nó mắc võng gần ông Trung Úy hơn. Chị hỏi. Nó nói bà chủ vườn kêu đừng cột võng vô góc cà phê. Đung đua hoài, lông gốc, chết cây. Bây giờ nó xê lại gốc soài riêng càng sát ổng hơn. À, mà thấy nó diện hơn lúc trước: chảy đầu bẽ ba gọn ghẻ và mặc áo bà ba bông coi đẹp đẽ. Và nghe nó ca nhiều bài vọng cổ mùi lắm. Cái gì mà yêu anh lính chiến xa nhà….... Chị tủm tỉm cười.

- Bà cười cái gì đó bà? Ờ, mà chị Hiền? Sao chị hông lên phụ với bà Tư Thiệt bán có đỡ hơn hôn?

- Thằng Lưu Anh nó ở trên đó rồi. Nó đeo con Tươi như sam. Hơn nữa con nhỏ sắp đẻ rồi còn gì.

Lưu Anh là người Tàu Chợ Lớn, đi quân dịch đã 2 năm nay. Nó hiền từ, tháo vát, cao lớn, cũng khá đẹp trai. Không hiểu sao nó chiếm được cảm tình của bà Tư Thiệt. Chồng bà nầy đã chết trận hơn mấy năm nay. Bả không chịu về quê, bám theo đại đội mở cái quán nho nhỏ bán đủ thứ như gánh hàng xén. Lính đại đội làm biếng ra chợ, hơn nữa từ chỗ đóng quân cuốc bộ ra chợ cũng xa hơn 2 cây số nên thiếu chút đỉnh đến tiệm bả mua mau hơn. Đôi khi có những món như: mì ăn liền, rượu đế, khô mực nhậu lai rai… rất tiện lợi cho mấy anh chàng lính độc thân. Bả còn cho mua chịu, ghi sổ, đến kỳ lãnh lương thì trả lại.

Bà chỉ có độc một đứa con gái. Năm nay, cô bé cũng được khoảng 15 tuổi. Cô nầy có nước da trắng mượt mà, cặp mắt trong sáng và có nụ cười rất tươi. Cô có da có thịt, cao ráo hơn mẹ. Nhiều chàng lính độc thân cũng ngấm nghé. Bà mẹ, hơi lùn, ít khi cười, có lẽ vì bà hơi lé kim và một mắt bị cườm. Nhưng, bà rất lanh lợi và nói chuyện có duyên.

Từ khi về đại đội, chỉ mươi ngày sau là thằng Lưu Anh đi gánh nước, đi chợ chở nước đá, la de, rượu đế và các thứ lặt vặt... Lúc đó con bé Tươi mới có 13 tuổi. Mới đầu thằng Lưu Anh còn về võng nó ngủ. Nhưng sau đó, nó ở lì trên tiệm, không về lều, trừ khi nào có phiên cắt gác. Lần lần nó thay bà Tư cáng đáng mọi công việc. Và cuối cùng, cô bé Tươi có bầu lúc 14 tuổi. Trong đại đội, không ai nói gì vì bà Tư có thưa gởi gì đâu. Thằng Lưu Anh khôn, lăn chai bám riết rồi cũng được. Còn mấy thằng Bình, thằng Thiện cứ đứng vòng ngoài đưa mắt ngó thì được cơm cháo gì! Và con Tươi thản nhiên mang cái bụng bầu chang bang cặp kè đi chợ với thằng Lưu Anh bổ đồ hàng bữa…

Chiếc GMC chở trung đội vũ khí nặng sắp sửa chuyển bánh. Lưu Anh mang súng đứng dựa vào thành xe nhìn Tươi vừa ẳm con ra đứng trước cửa quán. Đứa con còn đỏ hỏn, chưa đầy tháng. Tiếng nói om sòm, tiếng la hét của những người lính khác vang lên gần như lấn át tiếng máy nổ của 4 xe nhà binh. Kẻ dặn vợ con, người dặn kẻ ở lại lo dùm công việc nầy, công việc nọ.

Đoàn xe chưa có lịnh di chuyển. Xuân và Chúc còn đứng dưới đất. Hai đứa đang nói chuyện:

- Cuối cùng rồi tao cũng gặp mầy.

- Tớ đâu có ngờ cậu ở Sư Đoàn nầy.

- Ờ! Cái Sư Đoàn có số 10 nầy làm cho ông Hoàng Tử lưng gù mới về khó chịu. Ổng tin dị đoan. Số 10 là bù. Thế là đổi thành 18. Chín nút là nhứt rồi. Hổng hiểu rồi đây 9 nút có ngon lành hay hông hay là chúng nít???

Đỗ Bá Chúc không thích đi sĩ quan. Nó không khai bằng cấp. Để khỏi bị động viên, nó lo nhảy trước. Nghỉ dạy, nó chạy chọt làm anh binh nhì phòng 2 của Tiểu khu Tây Ninh, tà tà ở văn phòng. Một ít sau, nó chán lính bàn giấy. Hơn nữa bị các sĩ quan và thượng sĩ ít học hơn nó đì nó. Nó nản. Nó đi lính biệt kích một thời gian. Cuối cùng, chàng ta bèn nộp đơn vào Thủ Đức. Ra trường với cái quai chảo, nó phân vân chưa biết chọn nơi nào. À! Cái Sư Đoàn 18 có số tốt, lại ở gần Sài Gòn. Thế là hắn về đây. Phùng Xuân cho nó về làm Trung đội trưởng Trung đội 3.

Hai đứa gặp nhau, bá vai chửi thề. Tổ cha mầy, sao lại ra tới đây! Họ kịp chưa nhậu 1 bi đông rượu đế nào. Có lịnh hành quân.

*****

Sông La Ngà là phụ lưu của sông Đồng Nai, bắt nguồn từ Di Linh. Khi đến bán bình nguyên Gia Rai, sông chảy ngoằn ngoèo, tạo nên những cái hồ bán nguyệt rất đẹp mắt từ những khúc đoạt giang. Đồng xanh bát ngát, trù phú. Thời Tổng Thống Ngô Đình Diệm đã có những khu trù mật Vỏ Xu, Vỏ Đắt dành cho những gia đình từ Trung Phần vào đây lập nghiệp. Nơi đây còn hoang dã. Có rất nhiều thú để săn bắn như nai, min... Voi đôi khi còn đi từng đàn. Cá dưới sông suối còn dẫy đầy. Gần quận Tánh Linh (tỉnh Bình Tuy), có Biển Lạc rộng khoảng 5km2, có rất nhiều loại cá...

Xuân rít một hơi dài điếu thuốc Ruby quân tiếp vụ lỏng le, rồi búng tàn ra xa. Đoàn xe bắt đầu đi về Tân Phong, qua Suối Cát. Đến ngã ba Ông Đồn, quẹo trái. Ngọn núi Chứa Chan cao chễm chệ nằm sát đường. Bụi đỏ tung mịt trời. Xe sau không nhìn thấy xe trước. Gia Ray kia rồi. Hậu cứ của Trung Đoàn 52 trên đồi Phượng Vĩ. Hàng năm Sư Đoàn hành quân về vùng nầy khoảng đầu năm, lúc mùa gặt sắp tới, để bảo vệ dân thu lúa, không cho VC về lấy.

Đại đội đóng quân cuối xã Vỏ Xu, sát những cánh đồng lúa đang ngã màu vàng. Chừng 2 hôm sau, gia đình binh sĩ lục đục kéo tới. Họ lại căng lều, làm thành những cái thum nho nhỏ trong những đám chuối. Xuân nhận thấy đó là điều vô cùng nguy hiểm, nhưng làm sao bây giờ. Tiền lương của họ không đủ để san ra làm đôi cho gia đình, bắt buộc họ phải sống như vậy.

- Chà! Sao mà nhiều đồ ăn quá vậy? Lại có mấy con cá chép nướng to tổ bố nữa.

- Bữa nay 30 rồi. Tất niên mà thẩm quyền hổng nhớ sao?

Thức ăn để một dọc dài trên những tàu lá chuối. Một góc tư nước đá, 3 kết lade con cọp lớn ngã nghiêng ở góc chuối. Mấy người vợ lính lên tiếng mời Phùng Xuân. Mọi người bắt đầu. Lai rai ba sợi, tán dóc qua lại. Tiếng nói, cười vang dội. Rồi đến độ ngà ngà, cụng ca cộp cộp. Anh em vui vẻ. Ở cuối đầu kia, các bà lâu lâu cũng thêm vài câu nói tiếu lâm làm buổi tiệc thêm hào hứng. Mận và chị Hiền cũng xúm xít cười nói huyên thiên với mấy bà vợ lính.

Các chàng lính nhà ta hơi mềm môi, bắt đầu gõ chén gõ đũa vô gà men, ca hát vang trời. Đám quỷ sứ đó bắt đầu nói trây. Và rồi thì là rượu nói “Má ơi! con muốn lấy anh thợ bào. Còm lưng ảnh đẩy cái nào cũng sâu. Má ơi! Con muốn lấy chồng. Con ơi! Mẹ cũng một lòng như con”...thì mấy bà la lên rần rần. Không hiểu mấy bà có thích không mà Phùng Xuân thấy mấy bả cũng phụ họa thêm. Tội nghiệp, họ bị chê như vậy mà họ cũng ráng lết ra tới ngoài nầy để vui vẻ cùng chồng 3 ngày Tết.

Xuân cảm thấy trong mỗi bàn tiệc nhậu của đám đàn ông lúc nào cũng nói đến chuyện trây trúa. Và bao giờ họ cũng lấy đề tài là mấy bà. Những chuyện tiếu lâm luôn luôn chê các bà thậm tệ, coi họ như con cái lúc nào cũng ham hố cái đó của con đực. Trong lúc đó, họ không bao giờ nghĩ là họ xấu xa hơn, đụng đâu là bốc hốt tới đó. Vậy mà mấy bà cũng vui vẻ phụ họa cùng cánh đàn ông.

Xuân ngồi xếp bằng dưới đất quá lâu. Chàng thấy ê hai chơn. Chàng duỗi dài chơn trái. Vô tình, chơn này xé rách một vài miếng lá chuối khô. Một chồng giấy báo cũ lộ ra. Phía trong chồng báo cũ là một mớ giấy tờ lộn xộn. Chàng đưa mắt liếc coi. Có những thiệp đám cưới. “Sao thiệp báo tin đám cưới Yvette có ở đây? Lại có đến hai ba cái?”

Phùng Xuân cầm lên một cái thiệp in rất trang nhã. Xuân lẩm nhẩm đọc. Đầu óc chàng quay cuồng:

- Ai có mớ nhựt trình cũ nầy đây?

- Dạ. Của em Trung Úy.

- Làm sao chị có được những thiệp báo tin đám cưới nầy?

- Dạ. Nhà em vựa ve chai. Chắc mấy người mua lẻ họ đem đến. Có gì hông, Trung Úy?

Xuân không trả lời. Chàng ngồi im, ngồi im thật lâu, không biết đến bao lâu. Cho đến khi Chúc nhắc đến phiên Xuân phải uống. Chàng cầm ca lên, thò vào nón sắt múc cho thật đầy rồi đưa lên ực mạnh một hơi hết sạch. Chúc quay nhìn Xuân. Không dè mới hơn năm nay thôi mà Xuân thay đổi nhanh chóng. Thời thầy giáo hiền lành đạo mạo ở Tây Ninh đã qua rồi? Nó liếc một lần nữa. Có gì vậy Xuân? Có gì cậu thay đổi dữ vậy?Đâu có lẽ là đời lính tráng làm cậu khoác một cái áo khác?

Sanh xách 2 xị đế về. Chỉ quay 1 vòng là muốn hết. Riêng phần Xuân uống hơn nửa xị. Rồi lại thêm 2 xị nữa. Nhóm người ăn uống lần lần bớt đi. Chỉ còn lại Xuân, Thiếu Úy Thanh, Chúc. Cuối cùng là đế pha xá xị không đá, đầy một nón sắt. Thiếu Úy Thanh e dè hơn, uống cầm chừng. Ông Thượng sĩ Danh Sơn, lúc đầu thì tố dữ lắm, bây giờ lẳng lặng rút lui đâu mất tiêu.

- Thanh! Mầy uống ít. Tối nay coi chừng đại đội dùm tao. Trung đội Nghĩa trực đêm nay, dặn Nghĩa cẩn thận mấy toán tiền đồn.

- Bây giờ cũng sắp giao thừa rồi. Sau giao thừa thì hưu chiến đó, Trung Úy.

- Tin VC là bán lúa giống.Nó phản thùng. Nó đột kích thì mình chết mẹ hết.

Nhưng rồi Xuân quay mặt qua bên, ụa lên một cái. Một vòi rồng nước đục đồ ăn lẫn rượu bắn tràn qua sau. Sau đó, là thêm hai ba hơi rồi chàng gục đầu xuống. Không có một tiếng nói. Cõi không vắng lặng. Đầu óc quay cuồng. Thời gian ở đâu? Không gian ở đâu? Đêm đã khuya. Xuân mơ màng nghe văng vẳng Yvette! Yvette!... Hình như có tiếng trách móc thì thầm bên tai:

- Uống gì mà uống dữ vậy hôn hè? Cho chó ăn chè. Í ẹ! Chua lè chua lét! Tanh ói! Dơ quần dơ áo hết chơn hết chọi!

Một cái khăn ướt đắp lên mặt Xuân, xoa xoa nhiều lần. Mát rười rượi. Đôi bàn tay mềm mại lật nghiêng Xuân qua lại, cổi áo dính đầy đồ ăn và rượu. Và rồi, từ từ tháo đôi giày ra. Và rồi, cái quần dài…

- Chèng đét ơi! Sao mà …………………………

*******

Mái tóc dài ngào ngạt mùi lúa thơm phủ trùm lên mặt Xuân. Và hai tay mềm dịu trở nên cứng rắn nắm tóc chàng cà nghịt, cà nghịt như muốn bứt ra từng sợi... Yvette! Yvette!

Đêm 30 Tết. Trời tối như bưng. Giao thừa đã qua. Gà gáy canh hai…

Phùng Xuân mở bừng mắt ra. Trời đã bửng sáng. Đầu óc còn quay mòng mòng. Chàng nằm im một lúc. Xong ráng chống hai tay ngồi dậy. Chàng ngó qua ngó lại. Im lặng. Cái gì đã xảy ra đêm hôm qua? Thiệp báo tin mừng của Yvette. Uống rượu. Uống thật nhiều la de. Rồi đế. Đế pha xá xị.... Mữa... Mữa... Mữa tới mật xanh luôn. Say không còn biết trời trăng... Bộ quần áo dính đầy đồ ói tanh nằm kia. Ai đã thay chúng? Ai đã làm gì mình đêm qua? Da thịt Xuân còn ướt rít trịt. Ai? Ai? Xuân vụt đứng dậy. Chàng ngó quanh quất. Vắng teo. Đại đội đi đâu? Lều võng còn kia mà!..

Mừng chợt hiện ra, nhìn chàng. Nó cười cười:

- Đêm qua thẩm quyền say quá. Uống dữ à nhen. Hết lade rồi đế.

- Tôi uống nhiều lắm hả? Ủa! Sao ở đây im lặng quá vậy?

- Anh em trong nhà dân chúng đang hô "dô dô", vui vẻ ăn Tết. Bữa nay mùng 1 mà Trung Úy.

- Đêm qua hổng có gì hả? Thằng Lanh có trực máy hay bỏ đi đâu rồi. Thiếu Úy Thanh có cắt 1 trung đội ứng chiến hôn?

Chàng đứng lên, vươn vai, bẻ người qua lại cho tỉnh táo. Xong xuôi đâu đó, chàng đi một vòng xem lại nơi đóng quân. Đám nầy tụm ba tụm bảy đang cười nói um sùm bên xị đế và mấy con khô cá khoai nướng. Họ mời Xuân. Chàng lắc đầu từ chối. Đêm hôm qua xỉn quá rồi. Đám kia chùm nhum bên sòng bài cát tê hay xập xám chướng. Chàng biết vui 3 ngày Tết, nhưng có anh em ra giêng sạch túi. Cấm cản cũng không được. Mấy đại đội khác đều như vậy. Mấy bà vợ nhiều khi cũng có máu đỏ đen như chồng. Qua mùng 3, hết Tết, hết hưu chiến. Tất cả phải trở lại như cũ. Đêm đêm phải di chuyển chỗ ngủ, hết binh, hết tố. Không còn cù lủ, đồng hoa, suốt, ba tây, bù, chín nút gì ráo trọi…

Cái lều của cô Mận không còn ở góc bụi chuối gần sát bên Xuân. Đồ đạc được tem tém. Buổi ăn trưa chỉ còn 2 thầy trò:

- Ủa! Cô Mận đâu rồi Mừng?

- Nó với mấy bà vợ lính về quê ăn Tết. Họ theo xe đò đi từ khuya. Nó nói đi sớm về đến Cần Thơ cho khỏe, với lại gởi lời chào Trung Úy. Ra giêng, họ kêu công gặt rồi.

Xuân ngưng đũa, cầm chén cơm nghĩ đến chuyện đêm qua. Cô Mận chớ hổng ai trồng khoai đất nầy. Cô gái miệt vườn nầy ghê thiệt! Hông hiểu cổ để ý mình từ lúc nào. Cũng em em như Loan, Khanh, Vân. Các cô nầy nhiều khi vượt ra ngoài lề lối…

*******

Buổi trưa bến xe Chợ Lớn đầy nhung nhúc người. Và xe tới bến. Rồi xe đi. Không bao giờ ngớt. Cuộc sống có nhiều cơ cực vì ngăn sông cấm chợ, nhưng người ta cố tìm đủ mọi cách luồn lách để mà sống. Chỉ có cái là đi buôn lậu. Họ tìm mọi cách qua mặt quản lý thị trường. Giấu hàng đủ mọi nơi trong xe chở khách, mọi chỗ trong thân người. Đút lót, quà cáp khi qua mỗi trạm.

- Mừng! Mừng! Anh đi đâu đây?

- Trời ơi! Ông thầy còn sống hả?

- Chết hồi nào đâu? Còn sống nhăn răng đây.

- Vậy mà sau năm 1975, tui ở miền Tây, người ta đồn Sư Đoàn 18 bị banh ta lông ở trận Long Khánh hết rồi. Tui nghĩ chắc ông thầy cũng hông chạy đâu khỏi. Rồi ông thầy đi cải tạo có lâu hông?

- Đủ nếm mùi tù VC. Bây giờ anh làm gì?

- Đang làm lơ xe đò. Xe lúc nầy vô quốc doanh ráo trọi thành thử đói lắm. Xe tui chạy chui. Tui phải bán thêm thứ khác đủ nuôi mấy đứa nhỏ và thằng cháu nầy.

- Thằng cháu nầy con của ai?

- Con của con Mận đó ông thầy!

- Cổ ra sao rồi? Chồng cổ chết rồi hả?

- Em tui có chồng con gì đâu! Đầu năm đó, Mận ở Long Khánh về. Mấy tháng sau thì cái bụng nổi lên chình ình. Ở nhà hỏi: có chửa với ai? Em tui hổng nói. Mặt mày buồn so. Tới kỳ sanh đẻ xong rồi ở vậy nuôi thằng nầy cho đến trọng tuổi thì bị ban cua chết. May là lúc đó tui đổi về gần nhà nên mang thằng nhỏ dìa nuôi cho đến bây giờ. Nó theo tui phụ lơ kiếm chút đỉnh sống qua ngày. À, mà ông thầy, ngộ nghen! Lúc nghe tin đồn Sư Đoàn 18 bị thua trận, em tui buồn rũ rượi. Ngày ngày, Mận nó đốt nhang khấn vái hoài.

Phùng Xuân giựt mình ngó qua thằng nhỏ cũng cở trạc tuổi 20. Từ năm 1966, 1967 đến giờ cũng tròn trèm 20 năm. Nó có vẻ cũng hao hao giống mình. Mà biết có phải con mình trong cái đêm hôm mình say rượu hông?Chàng bán tín bán nghi ngó nó một hồi lâu.

- Ông thầy làm cái gì nhìn thằng Phùng dữ vậy? Bộ nó giống ông thầy lắm hả?

Phùng Xuân thót mình quay lại, ngó thấy Mừng chúm chím cười. Xuân đoán Mừng nghi ngờ điều gì. Cái gì cũng có thể được, nhưng có cái không có thể được! Sao cuộc đời nhà binh mình đa đoan nhiều quá vậy? Xuân gây buồn phiền cho bao nhiêu người? Từ lúc mới ra đơn vị đã nhìn thấy Hiền chết ngay trước mặt mình. Chuyện của Mận có phải tại mình không? Cái không thể biến thành cái có thể. Thằng Phùng đang trờ trờ trước mặt mình đây mà! Xuân có nên nói thiệt câu chuyện đã xảy ra cho Mừng nghe hôn? Mà chắc gì Mừng tin. Nó đâu có nghĩ là em mình dám làm điều đó. Có khi nó còn nghĩ ngược lại. Ông thầy coi em tui như gái qua đường, chơi rồi bỏ. Như thế lại càng khổ cho mình nữa. “Làm sao đây hở cô Mận?” Tui đành có lỗi với cô. Dù sao cũng cám ơn cô. Những ngày tháng nằm kế bên võng của cô, nghe những bài ca vọng cổ mùi mẫn của cô cũng làm cho tui đỡ buồn. Tình yêu thời chiến tranh của cô quá bồng bột, hông tính toán. Thiệt tình tui hông ngờ được.

Lê Phùng Xuân

(Trích trong Trăng Suông )

Cám ơn một người đã đi qua - Lê Phùng Xuân

Cám ơn một người đã đi qua - Lê Phùng Xuân

Bỏ nước ra đi

Sống đời lưu vong,

Phận mình nào có sá gì,

Thương người ở lại cu ky ôm sầu.

(Thiên ca bốn, Lê Phùng Xuân)

Khi Xuân trở về, cơn mưa đã dứt hột. Con đường trở nên lầy lội hơn. Bùn trền trệt như đám trái lười ươi bị mắc mưa. Chàng bước đi nặng nề. Hai chơn bang bang như đi hàng hai cho đỡ bị trợt té. Rút cuộc chàng cũng cà lê cà lết về tới lều. Hậu cứ tiểu đoàn nhỏ xíu. Hổng có trại gia binh. Các đại đội không có chỗ trú quân. Họ chia nhau từng khu trong vườn cây cà phê, sầu riêng, mít của dân chúng quanh Xuân Lộc. Vành đai ấp chiến lược vẫn còn, nên đóng quân bên trong rất an toàn.

<!>

 Họ căn lều lụp xà lụp xụp dưới những tàng cây, che mưa che nắng. Độc thân chỉ cần một cái poncho và một cái võng là đủ. Những người lính có vợ phải che thêm những tấm ni lông cho rộng ra. Những ngày nắng ráo, hai vợ chồng nằm dưới đất. Những hôm mưa, họ treo võng kè kè sát bên nhau trong cái lều chật hẹp.

Bùn đỏ bám đầy đôi giày. Xuân lấy một khúc cây nhỏ gạt bớt đất đỏ. Chàng ngồi trên võng, chật vật tháo đôi giày ra mà không để tay dính bùn. Cái radio ấp chiến lược màu xanh vang lên tiếng hát buồn trong lúc mưa gió như thế nầy. Mừng luôn luôn bắt đài Quân Đội từ 7 giờ đến 9 giờ tối. Nó mê giọng êm thủ thỉ của cô Dạ Lan. Gần sáng, là gia đình Bác Tám của đài khác. Còn lại là radio ra rả suốt ngày. Xuân nghe riết phát chán.

- Hao pin lắm. Sao hông tắt Mừng?

- Tui xin pin tép của thằng Hòa. Đâu có hao, thẩm quyền.

Mừng không biết cách ghép. Lúc thì hai tép, lúc thì ba tép, làm cho cái radio kêu rè rè. Chắc nó bỏ đi đâu rồi.

- Cô Mận! Tắt radio đi. Cô vừa ca mà để máy như vậy ai mà nghe được.

- Trung Úy tắt đi. Tui làm biếng đứng dậy quá hà!

Phùng Xuân đi đến chỗ Mừng. Chàng tắt radio cho bớt ồn. Nghe cổ ca ơ ơ theo cái võng lắc lư, đong đưa còn đỡ buồn hơn.

- Mừng! Có phải em gái của mầy thiệt hông hay là bồ bịch đó mậy?

- Dạ, em tui thiệt mà Trung Úy!

- Sao cổ hông ở nhà mà đi theo mầy làm gì?

- Gia đình có hai anh em. Mùa nầy ở quê hổng có việc làm. Nó nhớ tui. Nó buồn nó lên thăm tui. Hổm rày, tui kêu nó đi dìa đi mà nó chưa chịu dìa. Hổng biết mắc chứng gì mà nó khoái ở đây hoài. Nó nói lúc rày ở dưới quê chưa có việc, chờ gần Tết, lúa chín. Lúc đó họ mới kêu công gặt.

Cô Mận còn trẻ, khoảng dưới đôi mươi, bới tóc đuôi gà theo kiểu con gái miệt vườn. Má bầu trắng, tròn trỉnh xinh xắn, có duyên con gái. Cổ vui tươi và nói tía lia khi kể chuyện nhà quê. Khi nào tới bữa cơm, là cổ cũng có chuyện để nói.

Hàng ngày Mừng nấu cơm cho Xuân và em nó. 3 người ăn cơm chung. Xì xà xì xụp cho qua bữa: canh rau, cá khô, rau canh, khô cá, mì gói, gói mì! Cô Mận múm mím cười, hơi ló hai cái răng nanh khi nghe Xuân nói như thế. Ăn xong, việc của cổ là rửa ba cái gà mên, treo lên đầu võng. Rồi cổ nằm võng đong đưa qua lại, tiếp tục ca nữa. Mỗi lần ư, ư là gân cổ rung lên như gà giò mới biết gáy.

- Ca hoài sao cô Mận? Hổng chán à?

- Tui đâu biết ca tân nhạc. Mà Trung Úy có mê vọng cổ hôn? Tân cổ giao duyên cũng hay lắm à nghen!

- Ơ…ơ… Cũng biết thưởng thức chút chút.Tui nhớ hồi khoảng năm 1958 hay 1959 gì đó, tui có đến rạp hát một lần. Cái rạp đó ở đâu trên đường Nguyễn Trải. Tên là Thủ Đô thì phải.

- Để làm gì?

- Thì để xem hát chớ làm gì. Thằng bạn học có người quen trong đó. Nó dẫn vô hổng có tốn tiền. Bữa đó, tui hông nhớ gánh hát tuồng tích gì, nhưng tui hổng quên được cô đào Bích Sơn và kép Hoàng Giang. Họ diễn hay lắm. Khán giả vỗ tay muốn bể rạp luôn. Cô Bích Sơn, người Bắc, còn kẹp tóc, mà ca cải lương mùi lắm. Tiếng nói kép Hoàng Giang cũng rổn rảng. Tụi tui ở trong cánh gà thấy đủ thứ hết trơn. Xong tuồng, hạ màn. Cô đào Bích Sơn và kép Hoàng Giang lên xe hơi về nhà. Sân khấu ngổn ngang. Họ lo dọn dẹp mọi thứ. Chừng đó, cũng đã gần 2 giờ sáng rồi mà họ có ngủ đâu! Tui thấy họ tụm ba tụm năm chia nhau đánh bài. Nào cát tê, bài cào, xập xám, phé. Ối thôi, tùm lum. Tiếng cãi cọ vang rền. Đã đời, họ lăn đại ra ngủ trên sàn. Trời nóng, nam trần trùi trụi, ngáy khò khò. Nữ, quần vén lên cao, áo tốc lòi ngực ra, ngủ say như chết. Gần trưa hôm sau họ mới dậy, rồi quây quần quanh chiếc bàn hình chữ nhựt ăn cơm với chỉ độc nhứt có món mắm chưng hột vịt và những tô rau trộn đủ thứ.

- Cái đó là Trung Úy coi cải lương. Nhưng mà trong cải lương cũng có ca vọng cổ.

- Tui đâu phân biệt được.

- Vọng cổ là một bài hát có 32 nhịp, như hổm rày tui ca cho Trung úy nghe đó. Mùi lắm à nhen! À, mà rồi, Trung Úy có ăn hôn?

- Có. Tụi tui cũng xáp vô ăn luôn. Tui thấy đào chánh, kép chánh họ sung sướng. Chớ những người phụ coi bộ họ sống cũng chật vật lắm.

- Vậy là Trung Úy cũng mê mê vọng cổ rồi đó. Để hôm nào tui ra chợ kiếm mấy bài tân cổ giao duyên thiệt mùi, tui ca cho Trung Úy nghe chơi đỡ buồn.

Dưới võng của cô Mận có đủ thứ những cuốn tập nho nhỏ, chất cho một đống. Buổi sáng, cô đi chợ với anh cô. Hôm nào Xuân làm biếng, hoặc đường bùn lầy trơn trợt chàng không đi, Xuân nhờ cổ mua 1 tờ báo. Ở đơn vị chỉ có báo Tiền Tuyến. Đi chợ về, cô lo cơm nước. Ăn rồi, cô nằm ca ít bài. Xong, bỏ võng treo tòn teng ở đó, đi tới chỗ mấy bà vợ lính, nói chuyện ba hồi ba đổi, rồi đi rủ chị Hiền ra suối tắm.

Từ ngày anh Hiền chết đi, chị Hiền không chịu về quê, ở lại đây, sống cùng với đại đội. Chị đi chợ mua thức ăn nấu cho mấy người lính độc thân.Vì thế, chị cũng có cái ăn cái uống sống đắp đổi qua ngày. Mỗi người lính có 1 ca gạo (khoảng 600g) (1) mỗi ngày. Họ ăn không hết. Hai người là dư một phần cơm cho chị. Về quê làm gì? Quê chị đâu miệt Phan Rang, nghèo lắm.

Dòng suối nhỏ, ở cuối đầu sân bay, chảy xuyên qua vườn cà phê ông Đại Tướng Lê vănTỵ. Dòng suối nầy là nơi tắm giặt và cũng là nơi lấy nước ăn uống cho cả đại đội khi về trú quân ở Long Khánh. Hình như có giờ giấc và nơi ấn định sẵn đâu hổng biết. Đàn ông và đàn bà có khu riêng biệt. Đầu nguồn là nơi lấy nước để ăn uống. Chính giữa là nơi tắm giặt của đàn bà, trẻ con. Dưới cùng là của các ông. Vì không có nhà tắm, các bà và các cô thường mặc nguyên quần áo khi tắm. Có người bỏ áo, kéo quần lên tận ngực. Khi họ đến đó, trời còn nắng. Một đám người đang tắm và giặt quần áo. Thêm mấy đứa con nít đùa giỡn bắn nước tung tóe…

- Ê. Đừng vô chỗ lùm tre thay đồ nghe chị Hiền!

- Sao vậy?

- Chị hổng nghe hôm trước vợ Hạ sĩ Y Clip mang con ra suối đẻ rồi chui vào lùm tre đó bả vạt nang tre cắt rún cho con sao? Ý, thấy mà ghê!

- Tội nghiệp. Ông đó người Thượng, ở đâu trên miệt KonTum- PleiKu. Ổng đi lính lâu lắm rồi, trước anh Hiền của tui.

- Sao ổng hông chịu đem vợ vào nhà thương để đẻ?

- Mấy người Thượng họ theo tục lệ của họ. Họ hông đem vào nhà thương đâu. Đẻ xong họ còn đem con xuống suối tắm nữa cà.

Y Clip, hơi lớn tuổi, nói tiếng Việt lơ lớ, thật thà, ít trò chuyện với anh em trong đại đội. Ai có hỏi thì nó trả lời một vài tiếng, rồi mỉm cười. Hai vợ chồng chiếm một góc xa ở cuối bìa vườn, quây lá chuối chung quanh thành một căn lều nho nhỏ. Họ chứa đủ thứ: nồi niêu, xoong chảo, lon guigoz, thùng đạn đựng nước… Cô vợ ở trong đó, ít khi ra ngoài. Thậm chí khi đẻ con rồi, cô không bao giờ bồng con ra.

Anh chàng người miền núi nầy đi rừng rất giỏi, biết nhiều loại rau ăn được. Và đã nhiều lần đơn vị không tìm được suối, Xuân quá khát. Y Clip đã cắt dây chìu từng đoạn để lấy từng nắp bi đông nước cho Xuân uống.

- Chị Hiền! Chị có đem nước về hôn?

- Hông. Nhờ trời mưa, tui hứng được mấy thùng và 2,3 ống đạn. Chắc nấu cơm, rửa chén cũng được mấy bữa.

- Còn em phải đem 2 thùng. 3 người thì cần nhiều hơn. Anh hai em ảnh xài hao nước lắm.

- À! Mà còn cho ông Trung Úy. Ổng lấy nước tắm nữa chứ gì?

- Hông. Ổng lấy nước rửa chưn hông hè.

- Sao hổng lấy nước nhiều nhiều cho ổng tắm?

- Thôi đi bà. Ổng muốn tắm thì đi ra suối tắm chứ. Tui đâu có hầu ổng. Bà muốn gì vậy? Bộ bà cũng muốn hả? Ổng chưa có vợ đó nghen!

- Ê! Đừng gắp cá bỏ cho người khác nhen! Tui thấy có bữa, trước lều của ổng có một ống nước.

- Hôm nào anh hai em siêng, ảnh vác về cho ổng tắm đó bà! Tui hổng có siêng như vậy đâu!

Hai người vừa thay đồ vừa cười như nắc nẻ. Rồi họ ngắt nhéo, la chí chóe trong lùm cây cà phê. Chị Hiền thầm nghĩ. Coi vậy chớ con nhỏ nầy ghê lắm. Mấy hôm nay, chị thấy nó mắc võng gần ông Trung Úy hơn. Chị hỏi. Nó nói bà chủ vườn kêu đừng cột võng vô góc cà phê. Đung đua hoài, lông gốc, chết cây. Bây giờ nó xê lại gốc soài riêng càng sát ổng hơn. À, mà thấy nó diện hơn lúc trước: chảy đầu bẽ ba gọn ghẻ và mặc áo bà ba bông coi đẹp đẽ. Và nghe nó ca nhiều bài vọng cổ mùi lắm. Cái gì mà yêu anh lính chiến xa nhà….... Chị tủm tỉm cười.

- Bà cười cái gì đó bà? Ờ, mà chị Hiền? Sao chị hông lên phụ với bà Tư Thiệt bán có đỡ hơn hôn?

- Thằng Lưu Anh nó ở trên đó rồi. Nó đeo con Tươi như sam. Hơn nữa con nhỏ sắp đẻ rồi còn gì.

Lưu Anh là người Tàu Chợ Lớn, đi quân dịch đã 2 năm nay. Nó hiền từ, tháo vát, cao lớn, cũng khá đẹp trai. Không hiểu sao nó chiếm được cảm tình của bà Tư Thiệt. Chồng bà nầy đã chết trận hơn mấy năm nay. Bả không chịu về quê, bám theo đại đội mở cái quán nho nhỏ bán đủ thứ như gánh hàng xén. Lính đại đội làm biếng ra chợ, hơn nữa từ chỗ đóng quân cuốc bộ ra chợ cũng xa hơn 2 cây số nên thiếu chút đỉnh đến tiệm bả mua mau hơn. Đôi khi có những món như: mì ăn liền, rượu đế, khô mực nhậu lai rai… rất tiện lợi cho mấy anh chàng lính độc thân. Bả còn cho mua chịu, ghi sổ, đến kỳ lãnh lương thì trả lại.

Bà chỉ có độc một đứa con gái. Năm nay, cô bé cũng được khoảng 15 tuổi. Cô nầy có nước da trắng mượt mà, cặp mắt trong sáng và có nụ cười rất tươi. Cô có da có thịt, cao ráo hơn mẹ. Nhiều chàng lính độc thân cũng ngấm nghé. Bà mẹ, hơi lùn, ít khi cười, có lẽ vì bà hơi lé kim và một mắt bị cườm. Nhưng, bà rất lanh lợi và nói chuyện có duyên.

Từ khi về đại đội, chỉ mươi ngày sau là thằng Lưu Anh đi gánh nước, đi chợ chở nước đá, la de, rượu đế và các thứ lặt vặt... Lúc đó con bé Tươi mới có 13 tuổi. Mới đầu thằng Lưu Anh còn về võng nó ngủ. Nhưng sau đó, nó ở lì trên tiệm, không về lều, trừ khi nào có phiên cắt gác. Lần lần nó thay bà Tư cáng đáng mọi công việc. Và cuối cùng, cô bé Tươi có bầu lúc 14 tuổi. Trong đại đội, không ai nói gì vì bà Tư có thưa gởi gì đâu. Thằng Lưu Anh khôn, lăn chai bám riết rồi cũng được. Còn mấy thằng Bình, thằng Thiện cứ đứng vòng ngoài đưa mắt ngó thì được cơm cháo gì! Và con Tươi thản nhiên mang cái bụng bầu chang bang cặp kè đi chợ với thằng Lưu Anh bổ đồ hàng bữa…

Chiếc GMC chở trung đội vũ khí nặng sắp sửa chuyển bánh. Lưu Anh mang súng đứng dựa vào thành xe nhìn Tươi vừa ẳm con ra đứng trước cửa quán. Đứa con còn đỏ hỏn, chưa đầy tháng. Tiếng nói om sòm, tiếng la hét của những người lính khác vang lên gần như lấn át tiếng máy nổ của 4 xe nhà binh. Kẻ dặn vợ con, người dặn kẻ ở lại lo dùm công việc nầy, công việc nọ.

Đoàn xe chưa có lịnh di chuyển. Xuân và Chúc còn đứng dưới đất. Hai đứa đang nói chuyện:

- Cuối cùng rồi tao cũng gặp mầy.

- Tớ đâu có ngờ cậu ở Sư Đoàn nầy.

- Ờ! Cái Sư Đoàn có số 10 nầy làm cho ông Hoàng Tử lưng gù mới về khó chịu. Ổng tin dị đoan. Số 10 là bù. Thế là đổi thành 18. Chín nút là nhứt rồi. Hổng hiểu rồi đây 9 nút có ngon lành hay hông hay là chúng nít???

Đỗ Bá Chúc không thích đi sĩ quan. Nó không khai bằng cấp. Để khỏi bị động viên, nó lo nhảy trước. Nghỉ dạy, nó chạy chọt làm anh binh nhì phòng 2 của Tiểu khu Tây Ninh, tà tà ở văn phòng. Một ít sau, nó chán lính bàn giấy. Hơn nữa bị các sĩ quan và thượng sĩ ít học hơn nó đì nó. Nó nản. Nó đi lính biệt kích một thời gian. Cuối cùng, chàng ta bèn nộp đơn vào Thủ Đức. Ra trường với cái quai chảo, nó phân vân chưa biết chọn nơi nào. À! Cái Sư Đoàn 18 có số tốt, lại ở gần Sài Gòn. Thế là hắn về đây. Phùng Xuân cho nó về làm Trung đội trưởng Trung đội 3.

Hai đứa gặp nhau, bá vai chửi thề. Tổ cha mầy, sao lại ra tới đây! Họ kịp chưa nhậu 1 bi đông rượu đế nào. Có lịnh hành quân.

*****

Sông La Ngà là phụ lưu của sông Đồng Nai, bắt nguồn từ Di Linh. Khi đến bán bình nguyên Gia Rai, sông chảy ngoằn ngoèo, tạo nên những cái hồ bán nguyệt rất đẹp mắt từ những khúc đoạt giang. Đồng xanh bát ngát, trù phú. Thời Tổng Thống Ngô Đình Diệm đã có những khu trù mật Vỏ Xu, Vỏ Đắt dành cho những gia đình từ Trung Phần vào đây lập nghiệp. Nơi đây còn hoang dã. Có rất nhiều thú để săn bắn như nai, min... Voi đôi khi còn đi từng đàn. Cá dưới sông suối còn dẫy đầy. Gần quận Tánh Linh (tỉnh Bình Tuy), có Biển Lạc rộng khoảng 5km2, có rất nhiều loại cá...

Xuân rít một hơi dài điếu thuốc Ruby quân tiếp vụ lỏng le, rồi búng tàn ra xa. Đoàn xe bắt đầu đi về Tân Phong, qua Suối Cát. Đến ngã ba Ông Đồn, quẹo trái. Ngọn núi Chứa Chan cao chễm chệ nằm sát đường. Bụi đỏ tung mịt trời. Xe sau không nhìn thấy xe trước. Gia Ray kia rồi. Hậu cứ của Trung Đoàn 52 trên đồi Phượng Vĩ. Hàng năm Sư Đoàn hành quân về vùng nầy khoảng đầu năm, lúc mùa gặt sắp tới, để bảo vệ dân thu lúa, không cho VC về lấy.

Đại đội đóng quân cuối xã Vỏ Xu, sát những cánh đồng lúa đang ngã màu vàng. Chừng 2 hôm sau, gia đình binh sĩ lục đục kéo tới. Họ lại căng lều, làm thành những cái thum nho nhỏ trong những đám chuối. Xuân nhận thấy đó là điều vô cùng nguy hiểm, nhưng làm sao bây giờ. Tiền lương của họ không đủ để san ra làm đôi cho gia đình, bắt buộc họ phải sống như vậy.

- Chà! Sao mà nhiều đồ ăn quá vậy? Lại có mấy con cá chép nướng to tổ bố nữa.

- Bữa nay 30 rồi. Tất niên mà thẩm quyền hổng nhớ sao?

Thức ăn để một dọc dài trên những tàu lá chuối. Một góc tư nước đá, 3 kết lade con cọp lớn ngã nghiêng ở góc chuối. Mấy người vợ lính lên tiếng mời Phùng Xuân. Mọi người bắt đầu. Lai rai ba sợi, tán dóc qua lại. Tiếng nói, cười vang dội. Rồi đến độ ngà ngà, cụng ca cộp cộp. Anh em vui vẻ. Ở cuối đầu kia, các bà lâu lâu cũng thêm vài câu nói tiếu lâm làm buổi tiệc thêm hào hứng. Mận và chị Hiền cũng xúm xít cười nói huyên thiên với mấy bà vợ lính.

Các chàng lính nhà ta hơi mềm môi, bắt đầu gõ chén gõ đũa vô gà men, ca hát vang trời. Đám quỷ sứ đó bắt đầu nói trây. Và rồi thì là rượu nói “Má ơi! con muốn lấy anh thợ bào. Còm lưng ảnh đẩy cái nào cũng sâu. Má ơi! Con muốn lấy chồng. Con ơi! Mẹ cũng một lòng như con”...thì mấy bà la lên rần rần. Không hiểu mấy bà có thích không mà Phùng Xuân thấy mấy bả cũng phụ họa thêm. Tội nghiệp, họ bị chê như vậy mà họ cũng ráng lết ra tới ngoài nầy để vui vẻ cùng chồng 3 ngày Tết.

Xuân cảm thấy trong mỗi bàn tiệc nhậu của đám đàn ông lúc nào cũng nói đến chuyện trây trúa. Và bao giờ họ cũng lấy đề tài là mấy bà. Những chuyện tiếu lâm luôn luôn chê các bà thậm tệ, coi họ như con cái lúc nào cũng ham hố cái đó của con đực. Trong lúc đó, họ không bao giờ nghĩ là họ xấu xa hơn, đụng đâu là bốc hốt tới đó. Vậy mà mấy bà cũng vui vẻ phụ họa cùng cánh đàn ông.

Xuân ngồi xếp bằng dưới đất quá lâu. Chàng thấy ê hai chơn. Chàng duỗi dài chơn trái. Vô tình, chơn này xé rách một vài miếng lá chuối khô. Một chồng giấy báo cũ lộ ra. Phía trong chồng báo cũ là một mớ giấy tờ lộn xộn. Chàng đưa mắt liếc coi. Có những thiệp đám cưới. “Sao thiệp báo tin đám cưới Yvette có ở đây? Lại có đến hai ba cái?”

Phùng Xuân cầm lên một cái thiệp in rất trang nhã. Xuân lẩm nhẩm đọc. Đầu óc chàng quay cuồng:

- Ai có mớ nhựt trình cũ nầy đây?

- Dạ. Của em Trung Úy.

- Làm sao chị có được những thiệp báo tin đám cưới nầy?

- Dạ. Nhà em vựa ve chai. Chắc mấy người mua lẻ họ đem đến. Có gì hông, Trung Úy?

Xuân không trả lời. Chàng ngồi im, ngồi im thật lâu, không biết đến bao lâu. Cho đến khi Chúc nhắc đến phiên Xuân phải uống. Chàng cầm ca lên, thò vào nón sắt múc cho thật đầy rồi đưa lên ực mạnh một hơi hết sạch. Chúc quay nhìn Xuân. Không dè mới hơn năm nay thôi mà Xuân thay đổi nhanh chóng. Thời thầy giáo hiền lành đạo mạo ở Tây Ninh đã qua rồi? Nó liếc một lần nữa. Có gì vậy Xuân? Có gì cậu thay đổi dữ vậy?Đâu có lẽ là đời lính tráng làm cậu khoác một cái áo khác?

Sanh xách 2 xị đế về. Chỉ quay 1 vòng là muốn hết. Riêng phần Xuân uống hơn nửa xị. Rồi lại thêm 2 xị nữa. Nhóm người ăn uống lần lần bớt đi. Chỉ còn lại Xuân, Thiếu Úy Thanh, Chúc. Cuối cùng là đế pha xá xị không đá, đầy một nón sắt. Thiếu Úy Thanh e dè hơn, uống cầm chừng. Ông Thượng sĩ Danh Sơn, lúc đầu thì tố dữ lắm, bây giờ lẳng lặng rút lui đâu mất tiêu.

- Thanh! Mầy uống ít. Tối nay coi chừng đại đội dùm tao. Trung đội Nghĩa trực đêm nay, dặn Nghĩa cẩn thận mấy toán tiền đồn.

- Bây giờ cũng sắp giao thừa rồi. Sau giao thừa thì hưu chiến đó, Trung Úy.

- Tin VC là bán lúa giống.Nó phản thùng. Nó đột kích thì mình chết mẹ hết.

Nhưng rồi Xuân quay mặt qua bên, ụa lên một cái. Một vòi rồng nước đục đồ ăn lẫn rượu bắn tràn qua sau. Sau đó, là thêm hai ba hơi rồi chàng gục đầu xuống. Không có một tiếng nói. Cõi không vắng lặng. Đầu óc quay cuồng. Thời gian ở đâu? Không gian ở đâu? Đêm đã khuya. Xuân mơ màng nghe văng vẳng Yvette! Yvette!... Hình như có tiếng trách móc thì thầm bên tai:

- Uống gì mà uống dữ vậy hôn hè? Cho chó ăn chè. Í ẹ! Chua lè chua lét! Tanh ói! Dơ quần dơ áo hết chơn hết chọi!

Một cái khăn ướt đắp lên mặt Xuân, xoa xoa nhiều lần. Mát rười rượi. Đôi bàn tay mềm mại lật nghiêng Xuân qua lại, cổi áo dính đầy đồ ăn và rượu. Và rồi, từ từ tháo đôi giày ra. Và rồi, cái quần dài…

- Chèng đét ơi! Sao mà …………………………

*******

Mái tóc dài ngào ngạt mùi lúa thơm phủ trùm lên mặt Xuân. Và hai tay mềm dịu trở nên cứng rắn nắm tóc chàng cà nghịt, cà nghịt như muốn bứt ra từng sợi... Yvette! Yvette!

Đêm 30 Tết. Trời tối như bưng. Giao thừa đã qua. Gà gáy canh hai…

Phùng Xuân mở bừng mắt ra. Trời đã bửng sáng. Đầu óc còn quay mòng mòng. Chàng nằm im một lúc. Xong ráng chống hai tay ngồi dậy. Chàng ngó qua ngó lại. Im lặng. Cái gì đã xảy ra đêm hôm qua? Thiệp báo tin mừng của Yvette. Uống rượu. Uống thật nhiều la de. Rồi đế. Đế pha xá xị.... Mữa... Mữa... Mữa tới mật xanh luôn. Say không còn biết trời trăng... Bộ quần áo dính đầy đồ ói tanh nằm kia. Ai đã thay chúng? Ai đã làm gì mình đêm qua? Da thịt Xuân còn ướt rít trịt. Ai? Ai? Xuân vụt đứng dậy. Chàng ngó quanh quất. Vắng teo. Đại đội đi đâu? Lều võng còn kia mà!..

Mừng chợt hiện ra, nhìn chàng. Nó cười cười:

- Đêm qua thẩm quyền say quá. Uống dữ à nhen. Hết lade rồi đế.

- Tôi uống nhiều lắm hả? Ủa! Sao ở đây im lặng quá vậy?

- Anh em trong nhà dân chúng đang hô "dô dô", vui vẻ ăn Tết. Bữa nay mùng 1 mà Trung Úy.

- Đêm qua hổng có gì hả? Thằng Lanh có trực máy hay bỏ đi đâu rồi. Thiếu Úy Thanh có cắt 1 trung đội ứng chiến hôn?

Chàng đứng lên, vươn vai, bẻ người qua lại cho tỉnh táo. Xong xuôi đâu đó, chàng đi một vòng xem lại nơi đóng quân. Đám nầy tụm ba tụm bảy đang cười nói um sùm bên xị đế và mấy con khô cá khoai nướng. Họ mời Xuân. Chàng lắc đầu từ chối. Đêm hôm qua xỉn quá rồi. Đám kia chùm nhum bên sòng bài cát tê hay xập xám chướng. Chàng biết vui 3 ngày Tết, nhưng có anh em ra giêng sạch túi. Cấm cản cũng không được. Mấy đại đội khác đều như vậy. Mấy bà vợ nhiều khi cũng có máu đỏ đen như chồng. Qua mùng 3, hết Tết, hết hưu chiến. Tất cả phải trở lại như cũ. Đêm đêm phải di chuyển chỗ ngủ, hết binh, hết tố. Không còn cù lủ, đồng hoa, suốt, ba tây, bù, chín nút gì ráo trọi…

Cái lều của cô Mận không còn ở góc bụi chuối gần sát bên Xuân. Đồ đạc được tem tém. Buổi ăn trưa chỉ còn 2 thầy trò:

- Ủa! Cô Mận đâu rồi Mừng?

- Nó với mấy bà vợ lính về quê ăn Tết. Họ theo xe đò đi từ khuya. Nó nói đi sớm về đến Cần Thơ cho khỏe, với lại gởi lời chào Trung Úy. Ra giêng, họ kêu công gặt rồi.

Xuân ngưng đũa, cầm chén cơm nghĩ đến chuyện đêm qua. Cô Mận chớ hổng ai trồng khoai đất nầy. Cô gái miệt vườn nầy ghê thiệt! Hông hiểu cổ để ý mình từ lúc nào. Cũng em em như Loan, Khanh, Vân. Các cô nầy nhiều khi vượt ra ngoài lề lối…

*******

Buổi trưa bến xe Chợ Lớn đầy nhung nhúc người. Và xe tới bến. Rồi xe đi. Không bao giờ ngớt. Cuộc sống có nhiều cơ cực vì ngăn sông cấm chợ, nhưng người ta cố tìm đủ mọi cách luồn lách để mà sống. Chỉ có cái là đi buôn lậu. Họ tìm mọi cách qua mặt quản lý thị trường. Giấu hàng đủ mọi nơi trong xe chở khách, mọi chỗ trong thân người. Đút lót, quà cáp khi qua mỗi trạm.

- Mừng! Mừng! Anh đi đâu đây?

- Trời ơi! Ông thầy còn sống hả?

- Chết hồi nào đâu? Còn sống nhăn răng đây.

- Vậy mà sau năm 1975, tui ở miền Tây, người ta đồn Sư Đoàn 18 bị banh ta lông ở trận Long Khánh hết rồi. Tui nghĩ chắc ông thầy cũng hông chạy đâu khỏi. Rồi ông thầy đi cải tạo có lâu hông?

- Đủ nếm mùi tù VC. Bây giờ anh làm gì?

- Đang làm lơ xe đò. Xe lúc nầy vô quốc doanh ráo trọi thành thử đói lắm. Xe tui chạy chui. Tui phải bán thêm thứ khác đủ nuôi mấy đứa nhỏ và thằng cháu nầy.

- Thằng cháu nầy con của ai?

- Con của con Mận đó ông thầy!

- Cổ ra sao rồi? Chồng cổ chết rồi hả?

- Em tui có chồng con gì đâu! Đầu năm đó, Mận ở Long Khánh về. Mấy tháng sau thì cái bụng nổi lên chình ình. Ở nhà hỏi: có chửa với ai? Em tui hổng nói. Mặt mày buồn so. Tới kỳ sanh đẻ xong rồi ở vậy nuôi thằng nầy cho đến trọng tuổi thì bị ban cua chết. May là lúc đó tui đổi về gần nhà nên mang thằng nhỏ dìa nuôi cho đến bây giờ. Nó theo tui phụ lơ kiếm chút đỉnh sống qua ngày. À, mà ông thầy, ngộ nghen! Lúc nghe tin đồn Sư Đoàn 18 bị thua trận, em tui buồn rũ rượi. Ngày ngày, Mận nó đốt nhang khấn vái hoài.

Phùng Xuân giựt mình ngó qua thằng nhỏ cũng cở trạc tuổi 20. Từ năm 1966, 1967 đến giờ cũng tròn trèm 20 năm. Nó có vẻ cũng hao hao giống mình. Mà biết có phải con mình trong cái đêm hôm mình say rượu hông?Chàng bán tín bán nghi ngó nó một hồi lâu.

- Ông thầy làm cái gì nhìn thằng Phùng dữ vậy? Bộ nó giống ông thầy lắm hả?

Phùng Xuân thót mình quay lại, ngó thấy Mừng chúm chím cười. Xuân đoán Mừng nghi ngờ điều gì. Cái gì cũng có thể được, nhưng có cái không có thể được! Sao cuộc đời nhà binh mình đa đoan nhiều quá vậy? Xuân gây buồn phiền cho bao nhiêu người? Từ lúc mới ra đơn vị đã nhìn thấy Hiền chết ngay trước mặt mình. Chuyện của Mận có phải tại mình không? Cái không thể biến thành cái có thể. Thằng Phùng đang trờ trờ trước mặt mình đây mà! Xuân có nên nói thiệt câu chuyện đã xảy ra cho Mừng nghe hôn? Mà chắc gì Mừng tin. Nó đâu có nghĩ là em mình dám làm điều đó. Có khi nó còn nghĩ ngược lại. Ông thầy coi em tui như gái qua đường, chơi rồi bỏ. Như thế lại càng khổ cho mình nữa. “Làm sao đây hở cô Mận?” Tui đành có lỗi với cô. Dù sao cũng cám ơn cô. Những ngày tháng nằm kế bên võng của cô, nghe những bài ca vọng cổ mùi mẫn của cô cũng làm cho tui đỡ buồn. Tình yêu thời chiến tranh của cô quá bồng bột, hông tính toán. Thiệt tình tui hông ngờ được.

Lê Phùng Xuân

(Trích trong Trăng Suông )