Tại sao có sự khác biệt quá lớn giữa người Việt Nam và người Nhật Bản? (*). Nguồn : trankinhnghi.blogspot.com

(*) Nhân chuyến thăm của Chủ tịch nước Trương Tấn San đến Nhật Bản, Bách Việt xin mạn phép đăng lại nguyên văn bài viết của tác giả Phạm Hoài Nam đăng tại Đàn Chim Việt (với một vài ảnh minh họa của Bách Việt mới chụp trong chuyến thăm Nhật Bản gần đây). Nôi dung trong bài viết không nhất thiết phản ánh quan điểm của chủ blog Bách Việt.

Trước đây do công việc tôi có dịp đi Nhật nhiều lần cũng như đi nhiều nước khác trên thế giới. Nước Nhật không phải là nước mà tôi thích đến nhất (có thể vì đắt đỏ quá) nhưng đó là đất nước mà tôi nể phục nhất – không chỉ phục ở những thành tựu của sự văn minh, những công trình kiến trúc tuyệt mỹ mà còn ở yếu tố con người.

Kể từ đó tôi luôn tò mò tìm hiểu thêm về lịch sử và văn hóa của các con cháu Thái Dương Thần Nữ.

Càng biết thêm về họ tôi càng phục họ hơn. Đó là một dân tộc có nhiều điểm rất đặc biệt. Một dân tộc luôn tự hào về những giá trị truyền thống nhưng khi cần cũng sẵn sàng dứt bỏ những gì đã lỗi thời. Một dân tộc mang niềm kiêu hãnh lớn lao nhưng đồng thời cũng luôn biết học hỏi cái hay của người khác. Một dân tộc đã từng đánh bại các đế quốc Mông Cổ, Trung Hoa và Nga Sô nhưng cũng biết nuốt cái nhục bại trận để vươn lên thành một cường quốc kinh tế. Một dân tộc ít khi ồn ào lớn tiếng, và luôn xem trọng sự ngăn nắp sạch sẽ. Nhưng đặc biệt hơn cả – đó là một dân tộc chưa bao giờ biết đầu hàng trước nghịch cảnh.

Tôi nhớ trước đây có đọc một bài viết của một người Việt sống lâu năm tại Nhật, quên mất tên tác giả, trong đó ông có nêu ra một chi tiết để phân biệt giữa người Nhật bản địa và người ngoại quốc sống ở Nhật – đó là nhìn qua cách phơi quần áo. Người ngoại quốc phơi lung tung, còn người Nhật phơi theo thứ tự, quần theo quần, áo theo áo….

Đúng như nhà văn Haruki Murakami đã nhận định: “Người Nhật là kho tàng của nước Nhật”. Tôi rất cám ơn đất nước này vì chính người Nhật đã cho tôi một niềm tin rằng bất cứ một đất nước nào, dù nhỏ, dù bị bất lợi về địa lý, tài nguyên… nhưng nếu dân tộc đó có một nhân sinh quan đúng đắn thì vẫn có thể trở thành một dân tộc giàu mạnh.

* * *

Thiên tai động đất và sóng thần xảy ra ở Nhật cách đây 2 tháng, mặc dầu những tin tức liên quan đến biến cố này không còn được nhắc đến nữa, nhưng đối với những người Việt Nam còn quan tâm đến đất nước thì những dư âm của nó vẫn còn để lại nhiều vương vấn suy tư. Cùng là hai nước nhỏ ở Á Châu nhưng định mệnh nào đã đưa đẩy hai dân tộc khác biệt nhau quá xa. Một dân tộc mà mỗi khi nhắc tới, từ Đông sang Tây, đều phải ngã mũ bái phục, còn dân tộc kia thì ít khi được nhắc đến, hay nếu có thì thường là những điều không lấy gì làm vinh dự cho lắm.

Sau biến cố này đã có hàng ngàn ý kiến xuất hiện trên các diễn đàn Internet đặt câu hỏi: “Tại sao lại có sự khác biệt quá lớn giữa người Việt và người Nhật”, phần lớn những ý kiến này xuất phát từ những người trẻ đang sống ở Việt Nam. Đó là một tín hiệu đáng mừng cho thấy có nhiều người Việt Nam đang thao thức muốn thay đổi số phận của đất nước mình.

Đây là một đề tài rất lớn và đòi hỏi sự suy nghĩ, nghiên cứu nghiêm túc của nhiều người nhất là những nhà trí thức. Bài viết này để chia sẻ câu hỏi đó và chỉ nên xem như những lời góp ý rất khiêm tốn.

Sự chênh lệch giữa Việt Nam và Nhật Bản không phải chỉ xảy ra bây giờ, từ đầu thế kỷ 20 Nhật đã vượt ta rất xa. Trong cuốn “Niên Biểu” cụ Phan bội Châu đã kể lại kinh nghiệm của mình sau hai lần đến nước Nhật để tìm đường cứu nước (lần đầu tiên vào năm 1905). Những điều tai nghe mắt thấy tại đây khiến cụ rất phục tinh thần của dân tộc Nhật Bản. Người phu xe, thuộc giai cấp lao động bình dân, chở cụ đi tìm một sinh viên người Trung Hoa, mất nhiều thời gian công sức mà cuối cùng vẫn nhận đúng 52 xu: “Than ôi! trình độ trí thức dân nước ta xem với tên phu xe Nhật Bản chẳng dám chết thẹn lắm sao!”.

Nước Nhật nằm ở vị trí đầu sóng ngọn gió, chịu liên tục những thiên tai trong suốt chiều dài lịch sử và họ chấp nhận định mệnh đó với lòng can đảm. Thiên tai vừa rồi rất nhỏ so với trận động đất tại Tokyo vào năm 1923 và hai quả bom nguyên tử vào cuối Đệ Nhị Thế Chiến. Nhờ phương tiện truyền thông quá văn minh cho nên cả thế giới vừa rồi có cơ hội nhìn thấy rõ hơn “tinh thần Nhật Bản” trong cơn nguy biến.

Trận động đất xảy ra tại Tokyo ngày 1/9/1923 đã làm cho 130,000 người thiệt mạng, Yokohama bị tàn phá hoàn toàn, phân nửa của Tokyo bị tiêu hủy. Trong quyển “Thảm nạn Nhật Bản” (Le désastre Japonais) của đại sứ Pháp tại Nhật thời đó thuật lại: ”Từng cá nhân kẻ góp chút gạo, kẻ đem chiếc xuồng để giúp đỡ nhau như một đại gia đình”chứng tỏ là họ có một truyền thống tương thân tương ái lâu đời.

Vào cuối Đệ Nhị Thế Chiến hai quả bom nguyên tử bỏ xuống Hiroshima và Nagasaki, ngay lập tức làm thiệt mạng khoảng 150,000 người. Những thành phố kỹ nghệ của Nhật cũng bị tàn phá nặng nề vì những trận mưa bom của phi cơ Đồng Minh. Lần đầu tiên trong lịch sử người Nhật phải chấp nhận đầu hàng và là nỗi nhục quá lớn đối với họ như lời của Nhật Hoàng Hirorito: “Chúng ta phải chịu đựng những điều không thể chịu đựng nỗi”.

Không có hình ảnh nào thê thảm như nước Nhật lúc đó, kinh tế gần như bị kiệt quệ hoàn toàn. Tuy nhiên Đồng Minh có thể tiêu diệt nước Nhật nhưng không thể tiêu diệt được tinh thần của người Nhật, họ đã biến cái nhục thua trận thành sức mạnh để vươn lên từ đống tro tàn.

Đến năm 1970, chỉ có 25 năm, một nước bại trận hoang tàn đổ nát trở thành một cường quốc kinh tế đứng thứ nhì trên thế giới, chỉ thua có Hoa Kỳ. Danh từ “Phép lạ kinh tế” phát xuất từ hiện tượng này.

Trong 7 năm từ 1945 cho đến 1952, tướng MacArthur, thay mặt Hoa Kỳ quản trị nước Nhật với tư cách là Chỉ Huy Tối Cao của Lực Lượng Đồng Minh (Supreme Commander of the Allied Powers) – vì nể phục và quý mến người Nhật cho nên vị tướng này muốn biến nước Nhật trở thành một “Nước Mỹ lý tưởng” hay nước Thụy Sĩ ở Á Châu. Tuy cuối cùng kết quả không được trọn vẹn như ý muốn của ông vì người Nhật không thể để mất hồn tính dân tộc. Nhưng nước Nhật được như ngày nay có công đóng góp rất lớn của tướng MacArthur.

Trở lại chuyện thiên tai vừa rồi, ngay sau đó có cả ngàn bài viết ca ngợi tinh thần của người Nhật. Nhiều tờ báo lớn của Tây Phương đi tít trang mặt: “Người Nhật: Một Dân Tộc Vĩ Đại”. Nhật báo lớn nhất của Mỹ, New York Times, số ra ngày 20 tháng 3 đăng bài “Những điều người Nhật có thể dạy chúng ta” của ký giả Nicholas Kriftoff.

Đúng như lời của nhà báo Ngô Nhân Dụng đã viết: “Một dân tộc, và mỗi con người, khi bị thử thách trong cơn hoạn nạn, là lúc chứng tỏ mình lớn hay nhỏ, có đáng kính trọng hay không”.

Dùng từ vĩ đại đối với nước Nhật không cường điệu chút nào, họ vĩ đại thật. Giữa cảnh chết chóc, nhà cửa tan nát, đói lạnh, tuyệt vọng… vậy mà họ vẫn không để mất nhân cách, mọi người nối đuôi nhau chờ đợi hàng giờ để lãnh thức ăn, tuyệt đối không oán trách trời, không trách chính quyền, không lớn tiếng, không ồn ào, kiên nhẫn chờ đợi đến phiên mình.

Toàn bộ nội các Nhật làm việc gần như 24/24. Các hiệu trưởng ngủ lại trường cho đến khi học sinh cuối cùng được di chuyển đi. Các siêu thị hoàn toàn không lợi dụng tình cảnh này để tăng giá. Tiền rơi ngoài đường từ những căn nhà đổ nát không ai màng tới thì đừng nói chi đến chuyện hôi của. Ông Gregory Pflugfelder, giáo sư chuyên nghiên cứu văn hóa Nhật Bản tại Đại Học Columbia (Mỹ) đã nhận xét về người Nhật sau thiên tai này như sau: “Hôi của đơn giản là không xảy ra ở Nhật Bản. Tôi thậm chí còn không chắn rằng trong ngôn ngữ Nhật Bản có từ ngữ này.”

Người Nhật là một dân tộc có tinh thần độc lập, tự trọng và lòng yêu nước rất cao, không chờ đợi ai mở lòng thương hại, sau những hoang tàn đổ nát, mọi người cùng nhau bắt tay xây dựng lại.

Mặc dầu chính phủ Hoa Kỳ đề nghị đến giúp dập tắt lò nguyên tử Fukushima nhưng họ từ chối.

Xa lộ tại thành phố Naka, thuộc tỉnh Ibaraki bị hư hại nặng do động đất. Chỉ một tuần sau, ngày 17/3 các công nhân cầu đường Nhật bắt đầu sửa chữa, chỉ 6 ngày sau xa lộ này đã hoàn tất, ngay cả Hoa Kỳ có lẽ cũng không thể đạt được kỷ lục này.

Từ Nhật Hoàng Akihito, Thủ Tướng Naoto, cho đến các thường dân đều tự tin rằng: “Chúng tôi sẽ phục hồi” như họ đã từng làm trong quá khứ. Cho đến hôm nay (18/5) theo những tin mà chúng ta đọc được trên Internet thì những nơi bị tàn phá đang được phục hồi nhanh chóng. Có thể chỉ 2, 3 năm sau nếu có dịp đến đây chúng ta sẽ thấy cảnh vật hoàn toàn thay đổi.

Điều đáng chú ý nhất trong thiên tai này đối với người viết – chính là thái độ của trẻ em. Đến xứ nào, chỉ cần nhìn qua tuổi trẻ là có thể đoán được tương lai của xứ đó, bởi vì tuổi trẻ là hy vọng, là tương lai của đất nước. Không phải chỉ có em học sinh 9 tuổi mất cha mất mẹ, đang đói khát nhưng vẫn từ chối sự ưu tiên hơn người khác được cả thế giới biết đến, mà còn có cả ngàn em học sinh Nhật khác trong hoàn cảnh tương tự vẫn luôn luôn giữ tinh thần kỹ luật và lễ phép.

Những em nhỏ, có em còn được bồng trên tay, có em ngồi bên cạnh mẹ trong các nơi tạm cư, mặc dầu đói khát từ mấy ngày qua nhưng nét mặt của các em vẫm bình thản chờ đợi thức ăn mang đến. Những em bé này được dạy dỗ từ nhỏ tinh thần kỷ luật, tự trọng, danh dự và khắc kỷ… không phải chỉ học ở trường hay qua sách vở mà còn qua những tấm gương của người lớn trong những hoàn cảnh thực tế và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Mai đây nếu có một cuốn sách giới thiệu những nét đẹp nhất, cao thượng nhất của con người sống trên hành tinh này thì cuốn sách đó không thể thiếu được những hình ảnh của người Nhật trong thiên tai vừa qua.

Trông người lại nghĩ đến ta!

Trong bài “Góc ảnh chiếu từ nước Nhật”, nhạc sĩ Tuấn Khanh (ở VN) đã viết một câu thật thấm thía:

“Đôi khi giữa những hoang tàn đó của nước Nhật, người ta bừng sáng hy vọng và đôi khi sống giữa những điều được gọi tên là bình yên của đất nước mình, một người Việt Nam vẫn có thể cảm nhận được những ảnh chiếu sắc cạnh của sự hoang tàn”.

Một số người đặt câu hỏi: Nếu tai họa như nước Nhật xảy ra tại VN thì chuyện gì sẽ xảy ra?Bà Mạc Việt Hồng đã diễn tả bức tranh đó như thế này:

- Động đất có khi chết 200 nhưng giẫm đạp lên nhau mà chạy, chết thêm nghìn nữa.

- Các ban ngành sẽ họp bàn cách cứu hộ từ ngày này qua ngày kia.

- Cướp giật hôi của sẽ phổ biến, hoa người ta còn cướp giật nói chi tới đồ ăn hay tiền bạc vào lúc hỗn quan hỗn quân như vậy. Người đi hôi của sẽ nhiều hơn người đi cứu trợ.

- Nếu có phát khẩu phần ăn sẽ chẳng có hàng lối gì, bà già trẻ nhỏ sẽ bị chen cho bẹp ruột, ai thắc mắc hay nhìn đểu mấy kẻ chen lấn, thì “bố cho mày mấy chưởng”.

- Sẽ xuất hiện đủ loại cò: Cò mua, cò bán, cò di tản, cò cứu trợ, cò bệnh viện… tha hồ chặt chém đồng bào.

- Tiền và hàng cứu trợ sẽ vào tay dân thì ít, cửa quan thì nhiều.

- Ai muốn người nhà mình đang kẹt trong đống đổ nát được đào bới, tìm kiếm trước thì hãy chi đẹp cho đội cứu hộ.

- Khu nào có quan chức ở thì được ưu tiên cứu hộ trước, khu nào dân đen sinh sống thì cứu sau.

- Cửa hàng sẽ thi nhau tăng giá, bắt chẹt những người khốn khổ.

- Tổ chức nào, tôn giáo nào muốn cứu trợ thì phải được sự đồng ý của Mặt trận Tổ quốc và các cấp chính quyền kẻo các “thế lực thù địch” lợi dụng.

…v.v….

Tôi không nghĩ là bà Mạc Việt Hồng nói quá đáng. Chúng ta cũng không cần phải có kinh nghiệm thực tế, chỉ cần đọc qua báo trong nước sau mỗi lần có thiên tai cũng đủ biết là những ghi nhận trên của tác giả không sai chút nào. Nói chung nạn nhân nếu muốn sống sót phải làm theo bản năng “mạnh được yếu thua” hay “khôn nhờ dại chịu”, còn quan chức chính quyền thì coi đó như thời cơ để kiếm tiền.

Ngay tại hải ngoại, nếu thiên tai xảy ra tại những nơi tập trung đông đúc người Việt, phản ứng của người dân có thể không tệ như trong nước nhưng chắc chắn bức tranh đó cũng sẽ không được đẹp đẽ cho lắm.

Có thể có những quý vị nghĩ rằng: không nên quá đề cao người khác và rẻ rúng thân phận của mình – vì phải giữ lại niềm tự hào dân tộc. Riêng tôi thì không đồng ý với những quan điểm như thế.

Có hãnh diện gì khi nói ra những điều không hay về chính dân tộc mình, người viết cũng là người Việt, cũng có tất cả những thói hư tật xấu của người VN. Nhưng thiết nghĩ, muốn thoát khỏi sự thua kém, trước hết phải dám can đảm biết nhìn lại chính mình, phải biết mình tốt chỗ nào, xấu chỗ nào, đang đứng tại đâu và cần phải làm những gì. Cũng giống như một người sinh ra trong một gia đình nghèo khó bất hạnh, phải biết chấp nhận số phận đó, nhưng chấp nhận để tìm cách vươn lên chớ không phải chấp nhận để đầu hàng hoàn cảnh. Gần một trăm năm nước đây, Lỗ Tấn từ bỏ nghề y chuyển sang viết văn để mong đánh thức được dân tộc Trung Hoa ra khỏi căn bệnh bạc nhược bằng những toa thuốc cực đắng như “AQ chính truyện”, gần đây nhà văn Bá Dương tiếp nối tinh thần đó với “Người Trung Quốc xấu xí” cũng được nhiều đồng bào của ông cho đó là một đóng góp đáng kể. Cuộc cách mạnh Duy Tân của Minh Trị Thiên Hoàng vào giữa thế kỷ 19 chắc chắn sẽ không thành công được như vậy nếu những nhà tư tưởng của Nhật lúc đó không vạch ra cho đồng bào của họ thấy được những những cái yếu kém trong văn hóa truyền thống cần phải bỏ đi để học hỏi những cái hay của Tây Phương, nhà văn Miyake Setsurei, dành riêng một cuốn sách công phu “Người Nhật xấu xa” xuất bản năm 1891 để đánh thức người Nhật ra khỏi căn bệnh lạc hậu.

Chúng ta chỉ có thể yêu nước nếu chúng ta có niềm tự hào dân tộc. Nhưng tự hào vào những điều không có căn cứ hay không có thật sẽ có tác dụng ngược như những liều thuốc an thần.

Những tự hào giả tạo này có khi vì thiếu hiểu biết, có khi vì mưu đồ chính trị của kẻ cầm quyền như những gì mà người CS đã làm đối với dân VN trong hơn nửa thế kỷ qua, và tác hại của nó thì ngày nay chúng ta đã thấy rõ.

Người Việt có những mâu thuẫn kỳ lạ. Chúng ta mang tự ái dân tộc rất cao nhưng đồng thời chúng ta cũng mang một tinh thần vọng ngoại mù quáng. Chúng ta thù ghét sự hiện diện của ngoại bang trên đất nước chúng ta bất kể sự hiện diện đó có chính đáng đến đâu, nhưng đồng thời giữa chúng ta cũng không tin lẫn nhau, xưa nay mọi giải pháp quan trọng của đất nước chúng ta đều trông chờ vào người ngoại quốc, chớ không tự quyết định số phận của mình.

Mỗi khi nói về những tệ hại của đất nước VN hiện nay đa số chúng ta thường hay đổ hết trách nhiệm cho người Cộng Sản. Thật sự CS không phải là thành phần duy nhất chịu trách nhiệm cho những bi kịch của đất nước hôm nay, họ chỉ là sản phẩm đương nhiên của một nền văn hóa thiếu lành mạnh. Nếu CS là nguyên nhân của mọi sự xấu xa thì thành phần người Việt đang sống tại những quốc gia văn minh và giàu có nhất thế giới như Hoa Kỳ, Canada, Úc… phải là những người thể hiện nếp sống văn hóa cao xứng đáng với xã hội văn minh mà họ thừa hưởng. Nhưng không, những người Việt đó, tuy khá hơn người trong nước nhưng vẫn thua kém nhiều sắc dân khác, vẫn mang tất cả những khuyết tật mà cụ Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh đã nêu ra gần một trăm năm trước. Vẫn chia rẽ, vẫn tỵ hiềm nhau, vẫn xâu xé lẫn nhau, có khi chỉ vì bất đồng quan điểm, có khi chỉ vì một quyền lợi thật nhỏ, thậm chí có khi chỉ vì một hư danh.

Không phải là một tình cờ của lịch sử mà chủ nghĩa CS đã dành được những thắng lợi trong cuộc cách mạng mùa thu năm 1945, và luôn luôn giữ thế thượng phong trên đất nước VN từ đó đến nay. Dân tộc VN đã chọn Hồ Chí Minh thay vì Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim… hoàn toàn không phải vì Hồ Chí Minh giỏi hơn, yêu nước hơn, nhiệt tình hơn những người kia, nhưng chỉ vì Hồ Chí Minh đáp ứng đúng tâm lý của người Việt – đó là tâm lý tôn thờ bạo lực. Chắc chắn không có nước nào trên thế giới này mà bài Quốc Ca có câu sắt máu như thế này: “Thề phanh thây uống máu quân thù”, mà “quân thù” đó bất cần là ngoại bang hay đồng bào ruột thịt, nghe mà rợn người. Khẩu hiệu của phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh vào những năm 1930, 31 do đảng CS lãnh đạo là: Trí, phú, địa, hào – Đào tận gốc trốc tận rễ.

Đối với người VN bạo lực có sức quyến rũ hơn là nhu cầu khai sáng trí tuệ để giải quyết vấn đề một cách ôn hòa. Hồ Chí Minh chọn chủ nghĩa CS dựa trên bạo lực cách mạng và đấu tranh giai cấp. Giải pháp bạo lực này đòi hỏi phải luôn tồn tại một kẻ thù làm đối tượng. Hết kẻ thù thực dân phải tìm ra một kẻ thù khác để có lý do hành động, chính vì thế cho nên máu và nước mắt vẫn tiếp tục rơi trên đất nước VN trong suốt hơn nửa thế kỷ qua.

Hoàn toàn trái ngược với Hồ Chí Minh, Phan Chu Trinh chọn giải pháp Khai Dân trí, Chấn Dân Khí, Hậu Dân sinh. Theo ông, muốn thoát khỏi ách đô hộ của ngoại bang và sự nghèo khổ lạc hậu, trước hết phải nâng cao dân trí, mở mang trí tuệ. Dân trí cao người dân sẽ ý thức được quyền làm người, quyền dân tộc, rồi từ đó sẽ tranh đấu bằng giải pháp chính trị để giành độc lập. Dân trí thấp kém cho dù có dành được độc lập thì vẫn tiếp tục là một dân tộc nô lệ ở một hình thức khác.

Có thể nói trong lịch sử hiện đại của VN, ông là một trong những người Việt hiếm hoi nhìn ra nguyên nhân mất nước, nguy cơ dân tộc, không phải ở đâu khác mà là trong văn hóa, từ văn hóa mà ra.

Sau Đệ Nhị Thế Chiến có gần 30 nước dành được độc lập, phần lớn không đổ một giọt máu, chỉ có vài nước chọn chủ nghĩa CS trong đó có VN, phải trả bằng máu và nước mắt của hàng triệu sinh mạng để cuối cùng trở thành một trong những nước nghèo khổ và lạc hậu nhất thế giới. Chọn lựa này là chọn lựa của dân tộc, của VN chớ không phải do sức ép của ngoại bang hay một lý do gì khác. Người Cộng sản biến dân tộc VN trở thành một lực lượng tiên phong trong cuộc tranh chấp giữa hai khối CS và Tự Do và luôn luôn hãnh diện với thế giới về một dân tộc “bước ra khỏi cửa là thấy anh hùng”.

Hà Sĩ Phu đã có nhận xét rất đúng là giữa Hồ Chí Minh và Phan Chu Trinh, dân tộc VN đã chọn Hồ Chí Minh và những bi kịch của đất nước hôm nay là cái giá phải trả cho sự chọn lựa đó.

Thật cay đắng cho những người hết lòng vì nước vì dân như Phan Chu Trinh, mặc dầu nhìn xa thấy rộng, tư tưởng nhân bản, kiến thức uyên bác, lòng yêu nước và nhiệt tình có thừa, nhưng cuối cùng Phong Trào Duy Tân của cụ đã thất bại chỉ vì không được sự ủng hộ rộng rãi của quần chúng, ngay cả cụ Phan Bội Châu – một đồng chí thân thiết với cụ trong nhiều năm cũng không ủng hộ quan điểm của cụ.

Là một người yêu nước chân thật ông không tự lừa dối mình và lừa dối dân tộc của mình bằng những chiêu bài mị dân, những điều tự hào không có thật. Ông là người nhìn thấy được vấn đề, và cố gắng đi tìm một phương thuốc cứu chữa.

Nhưng tại những nơi mà lưỡi gươm có tác dụng mạnh hơn ngòi bút thì những tiếng nói nhân bản như ông trở thành những tiếng kêu giữa sa mạc hoang vắng và ông trở nên lạc lõng trong một xã hội mà nếp suy nghĩ hủ lậu đã bám rễ quá lâu và quá chặt, trở thành một căn bệnh trầm kha hủy hoại đất nước và làm cho dân tộc sa vào vòng nô lệ.

Nhìn qua đất nước Nhật Bản, một dân tộc có chiều dài lịch sử gần giống như chúng ta, có diện tích gần bằng, dân số không chênh lệnh mấy (127 triệu so với 87 triệu), cũng chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa và Khổng Giáo, không khỏi làm cho chúng ta đau lòng khi thấy được sự khác biệt quá lớn giữa hai đất nước. Sự khác biệt về kinh tế, sự giàu có tiện nghi không phải là điều quan trọng, chủ yếu là sự khác biệt về cách suy nghĩ (mentality) giữa hai dân tộc. Vào thời điểm 1858, khi người Pháp bắt đầu xăm lăng VN thì dân ta vẫn còn u mê bám vào những giá trị đã lỗi thời, người Nhật tức thời bỏ những truyền thống hủ lậu, học hỏi những cái hay của Tây Phương để bắt kịp họ. Đến thời điểm sau Đệ Nhị Thế Chiến, VN muốn trở thành biểu tượng của một dân tộc anh hùng, người Nhật biết nuốt nhục của kẻ thua trận chịu sự đô hộ của Mỹ, tận dụng lòng mã thượng của kẻ chiến thắng, dồn mọi sinh lực dân tộc để vươn lên thành một cường quốc kinh tế.

Tại sao lại có sự khác biệt như vậy? Những nghiên cứu công phu và nghiêm chỉnh của các cơ quan quốc tế gần đây như Cơ quan Phát Triển Liên Hiệp Quốc (United Nations Development Program – UNDP) đã chứng minh một cách thuyết phục rằng sự chênh lệnh giàu nghèo giữa các quốc gia chủ yếu không phải do yếu tố địa lý, tài nguyên thiên nhiên, tôn giáo, chủng tộc… mà chủ yếu là do yếu tố văn hóa. Văn hóa quyết định tất cả. Văn hóa tạo ra nếp suy nghĩ (mentality) của mỗi dân tộc, và chính nếp suy nghĩ này làm cho mỗi dân tộc có ứng xử khác nhau khi đương đầu với cùng một thử thách. Tại sao có những dân tộc mà quan chức chính phủ tham nhũng cả hàng triệu đô la như ở các nước Phi Châu hay VN ngày nay mà mọi người vẫn xem đó là chuyện bình thường, trong lúc đó tại một nước khác – một bộ trưởng chỉ vì nhầm lẫn nhận 600 đô cho quỹ tranh cử đã phải xin lỗi quốc dân rồi từ chức (1)? tại sao một quốc gia nhỏ bé như Do Thái chưa tới 3 triệu dân (2) có thể chiến thắng cả khối Á Rập trong cuộc chiến năm 1967 và tồn tại vững mạnh cho đến ngày hôm nay? Trong lúc đó có những nền văn minh đã từng một thời ngự trị thế giới mà ngày nay biến mất … và còn cả ngàn thí dụ khác để chứng minh rằng chính yếu tố văn hóa quyết định sự tồn vong và sự lớn bé của mỗi dân tộc.

Những dân tộc như Đức, Nhật, Do Thái, Thụy Sĩ, Hòa Lan, Hoa Kỳ… cho dù bị thiên tai tàn phá đến đâu, cho dù sống ở bất cứ hoàn cảnh nào cũng vẫn có thể vươn trở thành những nước giàu mạnh, trái lại những xứ như Iraq, Nigeria, Venezuela, Angola, Libya… mặc dầu tràn ngập dầu hỏa nhưng vẫn là những nước nghèo.

Bước ngoặt quan trọng nhất đã làm thay đổi khoảng cách giữa ta và Nhật chính là cuộc cách mạng Duy Tân tại Nhật bắt đầu từ năm 1868. Trong lúc người Nhật tức thời thay đổi thì các vua chúa VN vẫn còn ngủ mê bên trong các bức tường cung điện ở Huế. Họ không thấy được thế giới đã thay đổi, vẫn tiếp tục tôn sùng và thần tượng Trung Quốc trong lúc nước này đã bị thua thê thảm trước sức mạnh của Tây Phương.

Vào tháng 7 năm 1853 khi triều đình Tokugawa từ chối không cho Thuyền trưởng người Mỹ Mathew Perry lên bờ để trao bức thư của Tổng Thống Fillmore, ông ra lệnh bắn vào thành phố Edo (Tokyo ngày nay). Những quả đại bác này đã làm cho người Nhật thức tỉnh ngay. Lòng ái quốc và niềm tự hào dân tộc đã làm cho họ đoàn kết lại để tìm cách giúp đất nước thoát khỏi nguy cơ nô lệ. Chính sự thức tỉnh này đã mở đầu cuộc cách mạng Minh Trị Duy Tân kéo dài 44 năm. Đó là một cuộc cách mạnh đúng nghĩa, một cuộc cách mạng triệt để, họ làm đến nơi đến chốn, kẻ đi Mỹ, người đi Âu Châu, kẻ đi chính thức người đi lậu bằng cách trốn xuống tàu buôn Tây Phương như trường hợp của thần đồng Yoshida Shôin, tất cả đều cùng một mục đích là tìm đến tận nguồn cội của nền văn minh để học hỏi những cái tinh túy mang về thay đổi đất nước. Họ từ bỏ một cách dứt khoát tất cả những cái cũ không còn hợp nhưng không để mất tinh thần độc lập. Họ không phải chỉ có một ông vua Minh Trị hết lòng yêu nước mà cả trăm ngàn những tấm lòng như thế quyết tâm đưa nước Nhật lên vị trí ngang hàng với các nước Tây Phương.

Khi nói đến cuộc Duy Tân Minh Trị nhiều người vẫn lầm tưởng đó là cuộc cách mạng kỹ nghệ, mở cửa để giao thương và học hỏi kỹ thuật của Phương Tây. Thật sự không phải như thế, học hỏi kỹ thuật chỉ là mặt nổi, chủ yếu là người Nhật học hỏi những tinh túy về tư tưởng của người Tây Phương để khai sáng trí tuệ cho dân tộc của họ.

Chỉ có vài quả bom của Thuyền Trưởng Mathew Perry đã làm cho người Nhật thức tỉnh, trong lúc đó nhìn lại đất nước chúng ta, kể từ thời điểm 1853 cho đến hôm nay đã có hàng trăm ngàn quả bom đã rơi xuống đất nước Việt Nam, không những chỉ tàn phá hình hài đất nước mà còn làm tan nát tâm hồn dân tộc với bao sự ngậm ngùi, nhục nhã đắng cay của một dân tộc nhược tiểu. Nhưng tất cả những nỗi đau đó vẫn chưa đủ để làm cho người Việt thức tỉnh, để thấy cần phải có một nhu cầu thay đổi cần thiết như người Nhật đã làm từ giữa thế kỷ thứ kỷ 19.

Vào tháng 8 năm 1858 người Pháp bắt đầu cuộc chiến xăm lăng đất nước VN, trước đó vào mùa thu năm 1847 để phản đối chính sách cấm đạo của vua Thiệu Trị, Trung tướng Rigault de Genouilly đã bắn chìm 5 chiếc thuyền của Việt Nam, năm 1842 Trung Quốc đã bại trận thê thảm trước sức mạnh của Tây Phương trong cuộc chiến Nha Phiến. Nhưng tiếc thay tất cả những dấu hiệu cảnh cáo đó vẫn chưa đủ để làm cho triều đình nhà Nguyễn thức tỉnh. Đến lúc đó họ vẫn không nhận ra rằng đất nước đang đứng trước khúc quanh của lịch sử. Từ thời điểm năm 1842 hay 1847 cho đến 1858, đó là một khoảng thời gian rất dài (14 năm), nếu các vua nhà Nguyễn thức thời, khôn khéo như các vua chúa Nhật Bản thì đất nước chúng ta đâu phải chịu 80 năm đô hộ của người Pháp và đâu phải chịu tai họa Cộng Sản kéo dài đến hôm nay.

© Phạm Hoài Nam

______________________

Ghi chú:

(1) Ngoại trưởng Nhật Seiji Maehara từ chức ngày 6 Tháng Ba 2011 vì nhận 600 Mỹ kim cho quỹ chính trị từ một người ngoại quốc.

(2) Dân số Do Thái vào thời điểm 1967 là 2.7 triệu người.

NHỮNG SỰ TRÙNG HỢP KỲ LẠ (WEIRD COINCIDENCES) TRONG ĐỜI TÔI .

Những gì xảy ra (bao gồm tình yêu , bạn hay thù , v.v...) đối với chúng ta , đều không ngẫu nhiên ; chúng đã được sắp xếp bởi Trời Đất hay một quyền lực siêu nhiên : đây là kinh nghiệm bản thân .
Số là , sau khi đến San Jose, California (tháng 6/1994) khoảng hơn một tháng , tôi đã 'share' phòng với một ông cụ , rất tiếc đã quên tên . Phòng còn lại là của vợ chồng cô con gái ; hai đứa cháu ngoại ngủ phòng khách .
Thỉnh thoảng , con gái út của cụ , tên Q. đến thăm cụ . Cô này , đôi khi đi với người bạn trai tên C. ; sau đó , hai người đã kết hôn . Cô Q. mời tôi dự , lúc đầu tôi từ chối vì dù đã 47 tuổi nhưng tôi chưa bao giờ dự đám cưới/hỏi . Vì cô năn nỉ cũng như sợ ông cụ buồn nên tôi đã đi dự .
Trong tiệc cưới , tôi ngồi cùng bàn với ông cụ ; nhờ vậy tôi biết bà mẹ của chú rể . Khoảng gần 1 năm sau , vợ chồng cô con gái (ở chung với cụ) chuyển sang bang Pennsylvania ; cụ thì sẽ về ở với một cô con gái khác ở Fremont , bắc San Jose . Cụ nói , anh Tài ở lại và ở chung với người anh kế của cô Q. ; tôi ko đồng ý vì ở đâu tôi cũng muốn được chủ nhà nấu cơm cho mình .
Thế là tôi xem báo 'Thằng Mõ' để tìm phòng và tìm được một phòng cũng ở San Jose : đó là một ngôi nhà gồm 2 bedroom và một master-bedroom (có vợ chồng anh H. thuê) ; tôi ở 1 phòng và anh L. chủ nhà ở phòng còn lại .
Khi giúp tôi đưa đồ vào phòng , anh H. nói , trước đây có một bà cụ ở phòng này , sau này đã về ở với người con gái ở đường Mc Kee .
Một thời gian sau , tôi lại thấy anh C. , đã nói ở trên , đến nhà chơi. Thế là tôi mới biết anh mới là chủ nhà ; anh L. (cháu kêu bằng cậu) , đã thuê lại ; và bà cụ đã ở phòng tôi trước đây , chính là mẹ của anh C. và là bà ngoại của anh L. .
Thế là , trước đây tôi ở chung phòng với ông cụ bên đàng gái ; sau này lại ở phòng của bà cụ bên đàng trai .
Sau này , có thêm anh Sĩ về ở chung phòng với tôi . (Trước đây ở VN , khoảng năm 1988 , tôi quen cô Vân , vợ cũ của anh ta , vì cô này làm việc tại VP của HTX xây dựng , đặt tại nhà tôi . Tôi đã biết cô li dị chồng , nhưng chưa bao giờ biết mặt . Khi qua Mỹ , do giới thiệu , tôi mới biết anh S. ).
Và tới năm 1997, tôi , anh S. và anh L. lại dọn về một căn nhà ở đường Meadowmont cũng ở San Jose . Khi nhìn số nhà , tôi biết tôi sẽ gặp hên vì 2301 = 2 + 3 + 0 + 1 = 6 , là một số rất tốt theo Lý thuyết Số (Numerology) . Năm nó tôi xin tiền bịnh vì đã ở Mỹ 4 năm , mặc dù xin việc nhiều nơi nhưng ko được thuê mướn nên cứ vay G.A. dài dài và lại bị trầm cảm nặng (major depression) . (GA (general assistance) là tiền vay của quận hạt giúp ta trả tiền nhà , khi nào đi làm sẽ trả lại) .
Lúc cô cán sự xã hội làm đơn , cô nói tôi sẽ bị bác trong lần đầu , lần hai mới được chấp thuận ; thế mà ngay trong lần đầu tôi đã được chấp thuận . Khi cầm tờ giấy cũa Sở an sinh gửi về , tôi ko tin nơi mắt mình .
(Tôi quên nói , khi qua Mỹ , tôi mới phát hiện là mình bị TRẦM CẢM . Bịnh này nếu ko chữa trị , có thể dẫn đến TỰ TỬ (suicide) ; bịnh này làm cho tôi CHÁN ĐỜI , chán mọi thứ kể cả ĐÀN BÀ . Tôi đã có thể mắc bịnh từ lúc 14-15 tuổi . Lúc vào QĐ năm 21 tuổi , tôi có nhiều dịp tiếp xúc với phụ nữ , nhất là giai đoạn làm ở Biệt khu Thủ đô và Tòa Đô chánh . Lúc ở BKTĐ , tôi ở kế bên phòng Chính huấn có mấy cô ca sĩ ; cô nào cũng đẹp mà tôi ko ngó ngàn tới dù đang là SQ . Ở tòa Đô chánh , lại tiếp xúc với các cô cũng nhiều nhưng tôi ko để ý đến ai hết . Trước khi đi Mỹ , gần 10 cô , do quen biết hoặc giới thiệu , muốn thành hôn với tôi ; tôi đều từ chối : một phần lớn cũng do lúc đó trong gia đình có nhiều XUNG ĐỘT nội bộ - mà tôi nghĩ rằng còn hơn cả bi kịch của Shakespeare ).
Tới năm 1998 , ông H. cậu của anh L. ở vn sang . Vài tháng trước , tôi đã biết việc này , nên khi hay tin gđ ông này (gồm 8 người) sẽ về ở chung với mình , tôi đã chuẩn bị kiếm chỗ khác mà ở . Vì căn nhà đường Meadowmont này rất nhỏ , chỉ có một restroom cho ba phòng ; nhưng do sự năn nỉ của chị và em của ông H. rằng "nhờ anh Tài ở lại dạy cho các cháu" nên tôi đã ở lại (tôi kể rất chi tiết trong bài ' Làm thế thế nào tôi đã trở thành thày giáo tại mỹ ' cũng trên blog này) . Sau khi ông H. dọn vào , anh Sĩ đi kiếm chổ khác ở .
Tôi quên nói , năm 1981 , lúc còn ở VN , tôi có làm cho 1 đội xây dựng trong 1 năm . Tôi đã quen anh Hiển , cựu đại úy công binh VNCH . Khoảng năm 1990-94 , khi làm thông dịch viên cho người Pháp , lại làm quen với chị Vân - cựu hs Marie -Curie . Có một lần đến nhà chị này , gần nhà thờ Ba Chuông , tôi đã gặp lại anh Hiển , hỏi ra mới biết là chồng trước của chị Vân .
Tôi viết bài này để nói rằng , trong đời tôi đã xảy ra nhiều sự trùng hợp (coincidence) kỳ lạ : như ở nhà đàng gái rồi lại sang ở nhà đàng trai , quen chồng trước rồi sau đó lại quen với vợ , hay quen vợ trước rồi sau đó lại quen chồng .
Theo đạo Phật , những người mà ta gặp trong đời này đả từng quen biết với ta trong KIẾP TRƯỚC . Thành ra mới có chuyện gặp nhau lần đầu là đã có cảm tình ; cũng có người , mà ta lại có ÁC CẢM với họ ngay trong lần gặp đầu : vì trước đây , trong kiếp trước ta đã có xung đột hay thù oán gì với họ . Tóm lại , hầu như mọi tình cảm như hỉ nộ ái ố ai cụ dục lạc (1) đều có nguyên nhân từ kiếp trước . Bạn giải thích như thế nào về những sự SỢ HÃI (phobia) rất vô lý mà tâm lý học ko giải thích nỗi ? Tôi thì sợ chuột , S. (em tôi rất to con) nhưng lại sợ dán ; kẻ sợ chỗ chật hẹp , kẻ thì sợ nơi cao , v.v.. Hẹn bạn thư sau để nói thêm về tình yêu hay duyên phận ; chào bạn ,
(1) hỉ = mừng , nộ = giận , ái = yêu , ố = ghét , ai = buồn , cụ = sợ , dục = muốn , và lạc = vui . Không biết tôi viết và dịch lại 8 từ Hán-việt này có đúng ko ?
San Jose ngày 09/29/11 lúc 1131 pm

"Revocation Certificate for this site is not available . . . " --- Một bạn đã gặp câu này và nhờ tôi giải đáp . Tôi đặt câu hỏi và thấy 1 giải đáp sau trên mạng :

---

Tôi đã gặp vấn đề này , nó đã khiến tôi muốn khùng ! Tôi đã giải quyết và gửi giải pháp đến gđ và các bạn tôi . (I have had this problem, it drove me nuts ! I solved it and sent the solution on to my family and friends) .

Bạn có thấy câu "Revocation Certificate for this site is not available" và bạn phải chọn 'yes' , 'no' 'view certificate' ???? (Are any of you getting, "Revocation Certificate for this site is not available" and then you have to tick 'yes', 'no' 'view certificate' ???)

Nó khiến mọi thứ chậm như rùa và làm bạn bực mình đặc biệt nếu bạn dùng 1 địa chỉ mạng (website) thường xuyên và bạn biết rằng nó an toàn. (It slows everything down to a crawl and is annoying especially if you use a site regularly and you know it's safe) .

Đây là cách làm: Chọn 'Start' , 'Control Panel' , "Internet Options' , di chuyển từ 'General' tới 'Advanced' và kéo xuống tới khi bạn thấy một ổ khóa màu vàng ở phần 'Security' . BỎ CHỌN (untick) 'Check For Publisher's Revocation' , kế đó chọn 'Apply" và 'OK' . (Here's what you do: 'start' 'control panel' 'internet options' move from 'general' to 'advanced' scroll down and down and down until you see a gold-coloured lock in the 'security' section. UNTICK 'Check For Publisher's Revocation' then click 'Apply' and OK)

Nó hửu hiệu đối với tôi ở trang mạng này và cũng nhanh hơn ở trang mạng của các nhật báo . (It's worked for me here and it's so much quicker on newspaper sites) .

NƯỚC MẮT CỦA CHỒNG TÂY KHIẾN VỢ VIỆT BẤT NGỜ .
Suốt 10 năm yêu và 8 năm làm đám cưới, hai vợ chồng vẫn nhìn nhau như ngày mới yêu. Mỗi sáng, Dana Thomas không bao giờ quên hôn vợ trước khi đi làm. Buổi tối, anh cũng không quên nói lời cảm ơn vợ về tất cả …

a ó là câu chuyện tình yêu rất đẹp của cặp vợ Việt chồng Tây: chị Lê Trung Anh (Anita Lê) và anh Dana Thomas.

Anh Dana Thomas là người Mỹ, gốc Hàn. Hiện tại hai vợ chồng anh sinh sống ở Seattle, Mỹ. Chị Trung Anh là nhân viên tài chính còn chồng là kỹ sư IT cho cho công ty phần mềm ở Seattle. Hai vợ chồng đã có hai con, con gái tên Amaya (SN 2012), con trai tên Apollo (SN 2015).

Kể về mối lương duyên của mình, chị Trung Anh cho biết, họ gặp nhau tại một một bữa tiệc tốt nghiệp của cô bạn Việt kiều.

“Lúc đó, mình đang là sinh viên năm thứ 4, chuẩn bị ra trường. Anh Thomas vừa đi bộ đội về. Sau cuộc gặp tại bữa tiệc, hôm sau, anh lái xe mất 2 giờ để đến gặp mình, khiến mình rất cảm động” - chị Trung Anh kể.

Theo lời chị Trung Anh, khi yêu, Dana Thomas không lãng mạn, không biết tặng hoa, quà cáp cho chị. Anh là mẫu người nói ít làm nhiều, chị quý anh ở tính chịu khó và chân thành.

“Đều như vắt chanh, năm đầu tiên yêu nhau, cứ cuối tuần, anh lại lái xe 4 giờ đến thăm mình (2 giờ đi, 2 giờ về). Dù mưa tuyết anh cũng đi… Anh lại rất gắn bó với gia đình, những cuộc hẹn hò, anh đều đưa mình về chơi với bà nội và mẹ. Do đó, mình nghĩ, anh là người đàn ông của gia đình”, chị Trung Anh nhớ lại.

“Yêu được 2 năm thì anh hỏi cưới” - chị nói tiếp. Sau đó hai vợ chồng đã cùng nhau đi du lịch khắp châu Á, châu Âu. “Thế nhưng, sau khi sinh con gái đầu lòng năm 2012, mình mới biết quý trọng và yêu mến anh hơn. Anh không chỉ là người chồng tốt mà còn là người cha tuyệt vời” - chị Trung Anh tự hào nói về chồng mình.

Chị kể: “Lúc mới sinh, con gái đầu lòng của bọn mình bị bệnh vàng da. Bác sĩ yêu cầu chiếu đèn hồng ngoại cho cháu để chữa. Mình lúc đó tinh thần yếu nên cứ khóc lóc thương con suốt. Anh thì vẫn bình tĩnh điềm đạm, vỗ về an ủi vợ. Hai ngày hai đêm không ngủ, anh vẫn tỉnh táo.

Mình tưởng, anh là người đàn ông tinh thần thép nhưng lúc quay ra mình thấy anh ấy giả vờ tìm đồ ăn cho vợ trong cái tủ lạnh bé của bệnh viện để trong phòng. Nhìn đằng sau mình vẫn thấy vai anh ấy rung lên bần bật. Thì ra, anh thương vợ, thương con nên khóc tu tu nhưng không dám bộc lộ ra ngoài. Ở bệnh viện, không biết trốn vào đâu nên anh chui vào tủ lạnh khóc ngon lành. Hình ảnh đó, không bao giờ mình quên được”.

Theo lời chị Trung Anh, lúc đón được con, anh ấy chăm sóc em bé kỹ đến mức mấy cô y tá trong viện cũng xuýt xoa khâm phục. Từ một người đàn ông chưa bế trẻ con lần nào mà trong vòng vài ngày ở viện, Dana Thomas đã biết quấn khăn cho em bé khéo hơn cả y tá.

“Về nhà, mình đẻ mổ đau đớn nên chỉ nghỉ ngơi và cho con bú. Việc thay tã, tắm giặt, cơm nước… anh làm hết. Anh không hề than thở kêu ca bất cứ lời nào. Anh bảo, việc của em là ăn uống, tẩm bổ để có sữa cho con bú, tất cả những việc khác để anh lo” - chị Trung Anh kể tiếp.

Khi chị sinh con thứ hai, mọi việc vẫn một tay anh lo. Chị cho biết, cuộc sống ở Mỹ khá vất vả, họ không có người giúp việc. Thêm vào đó, công việc của cả hai đều bận rộn, nhiều khi về đến nhà họ đã mệt rũ nhưng không vì thế mà vợ chồng cáu bẳn, gây sự nhau.

Một người mệt thì người kia nhịn. Cả hai mệt thì bảo nhau đi ngủ sớm để lấy sức chăm con. Việc nhà thì chia đôi. Vợ nấu cơm, chồng rửa bát. Vợ giặt quần áo, chồng hút bụi. Vợ dọn dẹp lau nhà, chồng cắt cỏ. Việc ai người ấy làm, không ai phải bảo ai…

“Nhiều khi, anh mang việc về nhà làm. Tuy nhiên, anh vẫn không quên nhiệm vụ chăm con và làm việc nhà cùng vợ. Đi ra ngoài gặp gỡ bạn bè hay ăn ở nhà hàng, việc chăm con chủ yếu là anh lo. Anh ấy bảo, ở nhà em đã quá bận với hai con rồi. Khi nào ra đường hay gặp gỡ bạn bè, em để con anh chăm để vui vẻ một chút” - chị Trung Anh chia sẻ .

Khi hỏi về những khó khăn khi kết hôn với một người ngoại quốc, chị bảo: “Khó khăn nhất của mình là không có mẹ và người thân bên cạnh. Bà thăm cháu chỉ 1 tháng mỗi năm rồi về. Người Mỹ cũng không chăm cháu như Việt Nam nên từ khi sinh con, hai vợ chồng chẳng bao giờ có thời gian riêng dành cho nhau. Thành ra, để giữ lửa trong gia đình, hai vợ chồng phải sáng tạo. Tối con ngủ thì hai vợ chồng thắp nến, ăn tối, nghe nhạc và vờ như đang ở nhà hàng”, chị cười nói.

Chị nói thêm: “Mỗi ngày, hai vợ chồng đều nói cảm ơn và xin lỗi với nhau. Việc đó, có thể nhiều người cho rằng khách sáo. Tuy nhiên, với mình, cách cư xử như thế khiến cả hai đều biết người kia quý trọng mình như thế nào.”

Ngoài ra, muốn nuôi dưỡng tình yêu thì điều quan trọng là coi nhau là ưu tiên số 1. Mình không bao giờ kiểm tra điện thoại, tin nhắn, Facebook … của chồng. Điều hai vợ chồng luôn làm mỗi ngày là yêu thương và luôn nhắc nhở nhau rằng, cuộc sống của mình đang ý nghĩa và tuyệt vời như thế nào.

Tối nào trước khi đi ngủ anh cũng bảo, cảm ơn em vì tất cả. Mình cũng nói lại câu đó với anh. Mỗi sáng đi làm lúc 5h50 phút, anh không bao giờ quên hôn vợ.

Chị Trung Anh tự hào khi nói rằng, sau 10 năm yêu và 8 năm là vợ chồng, họ vẫn nhìn nhau như những ngày mới yêu.

• Bài: Vũ Lụa - Ảnh: Nhân vật cung cấp - Đồ hoạ: Khánh Hoà, Diễm Anh, Tú Uyên

BÁO CHÍ VIỆT NAM THỜI PHÁP THUỘC .
Tác giả : Đặng thi Vân Chi .
Ra đời cùng với quá trình thực dân hóa của đế quốc Pháp ở Việt Nam, báo chí tiếng Việt đã nhanh chóng phát triển từ vị trí là công cụ của chính quyền thực dân sang vai trò của một kênh thông tin, truyền bá văn hóa. Trong điều kiện Việt Nam đang chịu ách đô hộ của thực dân Pháp sự phát triển của báo chí đã tạo nên một không gian văn hóa tư tưởng giúp người dân thảo luận về các vấn đề của đất nước, của dân tộc… Đặc biệt, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, báo chí đã nhanh chóng trở thành phương tiện tuyên truyền, vận động và hướng dẫn phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc trong những năm nửa đầu thế kỷ 20
Báo chí tiếng Việt ở Việt Nam mặc dù ra đời và phát triển cùng với quá trình thực dân hóa của chủ nghĩa tư bản Pháp, nhưng đã nhanh chóng trở thành phương tiện thông tin, truyền bá văn hóa, tư tưởng… Đặc biệt, báo chí tiếng Việt đã tạo ra những diễn đàn bước đầu có tính dân chủ cho những cuộc thảo luận về các vấn đề chính trị, tư tưởng, văn hóa và xã hội…của các trí thức Việt Nam yêu nước, góp phần tạo nên những thay đổi lớn trong đời sống kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội ở Việt Nam trong tiến trình hội nhập với thế giởi hiện đại. Trong bài viết này, chúng tôi xin được giới thiệu sơ lược các giai đoạn phát triển và những nét nổi bật của báo chí tiếng Việt từ khi hình thành tới Cách mạng tháng Tám năm 1945, với hy vọng đem lại cái nhìn toàn cảnh về báo chí Việt Nam thời thuộc địa.
1. Từ vai trò là công cụ cai trị của chính quyền thực dân tới vai trò là phương tiện truyền bá tư tưởng và văn hóa mới của báo chí Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
Trước khi bị Pháp xâm lược, Việt Nam hoàn toàn chưa có báo chí. Năm 1858, Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, và trong thời kỳ đầu của cuộc chinh phục này, thực dân Pháp đã sử dụng báo chí như một công cụ phục vụ quá trình xâm lược của chúng. Lịch sử cũng như nội dung các tờ báo thời kì này phản ánh rõ quá trình xâm lược của thực dân Pháp cũng như vai trò phục vụ công cuộc xâm lược và cai trị của những tờ báo tiếng Pháp thời kỳ này. Ví dụ ngay trong quá trình xâm lược Nam Kỳ, Pháp đã ra tờ Le Bulletin Officiel de L’Expédition de la Cochinchine (Tập kỷ yếu công vụ cuộc viễn chinh xứ Nam Kỳ ) năm 1861. Đến năm 1865, sau khi ba tỉnh còn lại của Nam Kỳ bị thôn tính thì tên báo được đổi là Bulletin Officiel de la Cochinchine Francaise (Tập kỷ yếu công vụ xứ Nam Kỳ thuộc Pháp) và đến năm 1889, khi nền thống trị của Pháp được xác lập trên toàn cõi Việt Nam thì báo lại được đổi tên thành Bulletin Officiel de L’Indochine Francaise (Tập kỷ yếu công vụ xứ Đông Dương thuộc Pháp) (Đỗ Quang Hưng (CB), 2000): 23) …
Những tờ công báo này thường đăng tải các nghị định, công văn, đạo luật, các chỉ thị của bộ máy thực dân, các bài diễn văn của thống đốc Nam Kỳ… và được lưu hành chủ yếu trong giới sĩ quan và viên chức thực dân. Vì vậy, tất cả các báo đều được in bằng tiếng Pháp.
Bên cạnh tờ công báo đầu tiên bằng tiếng Pháp, năm 1862 Pháp còn cho ra tờ báo chữ Hán, (được ghi lại trong các tài liệu tiếng Pháp là Le Bulltin Des Communes (Kỷ yếu Làng xã) để phổ biến những quyết định, những mệnh lệnh của đội quân xâm lược tới các chức sắc bản xứ cộng tác với Pháp trong tất cả các làng xã ở Nam Kỳ. Ngoài ra, Pháp còn cho xuất bản những tờ báo phục vụ mục tiêu khai thác kinh tế, như tờ Le Bulletin du Comité agricole et industriel de la Cochinchine (Kỷ yếu của ủy ban canh nông và kỹ nghệ xứ Nam Kỳ) năm 1869, Le bulletin du Commité d'études Agricoles , Industrielles et Commercialles de L’Annam et du Tonkin (Tập kỷ yếu của Uỷ ban nghiên cứu nông, công, thương Trung Kỳ và Bắc Kỳ) ra đời muộn hơn, vào năm 1886 (Đỗ Quang Hưng (CB), 2000: 23), và Avernir de Tonkin (Tương lai Bắc Kỳ) năm 1884…
Theo bài báo “Thử tìm long mạch của tờ báo ta” do tác giả Quán Chi khảo cứu đăng trên Trung Bắc chủ nhật từ số 101(3/3/1942) đến số 104 (29/3/1942) thì trước khi tờ báo Tiếng Việt đầu tiên, tờ Gia Định báo (xuất bản số đầu tiên ngày 15/4/1865) ra đời, chữ quốc ngữ đã được dùng khá phổ biến ở Nam Kỳ. Gia định báo lúc đầu chỉ là một tờ tuần báo, chủ yếu đăng tải những thông tư, chính luận của chính quyền thực dân, một số bài thơ, vài câu chuyện hài đàm, chuyện cổ tích... chưa phải là một tờ báo có tính chất thông tin và truyền bá tư tưởng. Sau Gia định báo, tờ báo tiếng Việt thứ hai là tờ Phan Yên báo xuất bản năm 1868 và Nam Kỳ địa phận xuất bản năm 1883 cũng có nội dung tương tự.
Về thực chất những tờ báo thời kỳ này chỉ là công cụ của Pháp trong quá trình xâm lược. Nội dung của các tờ báo chỉ đơn giản là dịch đăng những bài viết từ công báo tiếng Pháp sang tiếng Việt cho người Việt đọc, như các công văn, giấy tờ, các văn kiện của chính quyền thực dân hoặc những tờ thông báo, cáo thị, tình hình giá cả, thuế khoá của Sở thuế, Phòng Thương chánh, Toà Thị chánh, quyết định thuyên chuyển công tác của giới sĩ quan... Shawn.F.Mc. Hale trong công trình nghiên cứu “Ấn phẩm và quyền lực” của mình đã nhận xét: “Chính quyền thuộc địa Pháp cần rất nhiều tài liệu in ấn (mẫu đơn từ, hoá đơn, baó cáo...) để hoạt động một cách trôi chảy (có người đã cho rằng chính phủ thực dân cần giấy nhiều như vũ khí để giữ người dân dưới sự kiểm soát của họ)” (McHale.Shawn Frederick 1995: 13) .
Những người Việt tham gia viết báo thời kỳ này hầu hết là những viên chức của chính quyền thực dân thông thạo chữ Hán, chữ Pháp, chữ quốc ngữ như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Tôn Thọ Tường, Lương Khắc Ninh...
Cùng với việc xuất bản báo chí, chính quyền thuộc địạ đã sớm ban hành những đạo luật, sắc lệnh về báo chí ở Đông Dương. Sắc lệnh ngày 30/12/1898 đã đình chỉ việc thi hành luật tự do báo chí ngày 29/7/1881 của chính phủ Pháp ở Đông Dương. Theo sắc lệnh này, quan Toàn quyền có thể đình chỉ việc phát hành một tờ báo hay xuất bản một ấn phẩm định kì bằng bất cứ thứ tiếng nào chỉ bằng một nghị định, cũng như không một tờ báo tiếng Việt nào có thể xuất bản nếu không được phép của quan Toàn quyền. Giấy phép xuất bản chỉ được cấp với điều kiện là văn bản các bài sẽ đăng báo phải được quan Toàn quyền Đông Dương duyệt y và giấy phép này có thể bị thu hồi bất cứ lúc nào. Việc cấp giấy phép cũng rất hạn chế. Ví dụ ở Nam Kỳ từ năm 1927 đến năm 1933 có hơn 77 đơn xin xuất bản báo, nhưng chỉ có 13 tờ báo được cấp phép xuất bản (Cao Huy Thuần,, 2005: 90) Các bài báo đều bị sở báo chí của chính quyền địa phương kiểm duyệt trước [1]. “Khi báo lên khuôn, thanh tra nhà in đến nhà in đọc từng dòng những bài bình luận, phần tin tức quốc tế và cả những bài tường thuật các cuộc du hành quan phương” (Cao Huy Thuần, 2005: 88) . Cho đến năm 1914, ở Đông Dương có tới 16 sắc lệnh của Tổng thống Pháp và 20 nghị định của Toàn quyền và Thống sứ có liên quan tới báo chí đã được ban hành. Như vậy, thực tế là không có tự do báo chí mà chỉ có lưỡi kéo của chế độ kiểm duyệt.
Tình trạng này được duy trì và khẳng định lại một lần nữa bằng luật báo chí ngày 4/10/1927 và hiệu lực của bộ luật này còn kéo dài cho đến năm 1938. Nó chỉ được bãi bỏ nhờ phong trào Mặt trận bình dân những năm 1936-1939. Có thể nói, chính sách kiểm duyệt báo chí của chính quyền thuộc địa đã quy định nội dung của báo chí cũng như quyết định sự tồn tại và phát triển của nền báo chí Việt Nam lúc bấy giờ.
Sang đầu thế kỷ XX, quá trình đô thị hoá cũng như sự phát triển của tầng lớp thị dân, lối sống thị dân, những hoạt động công thương nghiệp của giới doanh nghiệp Việt Nam, và ảnh hưởng của các trào lưu tư tưởng dân chủ mới… đã tạo điều kiện cho báo chí phát triển phong phú hơn. Báo chí thời kỳ này không còn là của riêng chính quyền thực dân nữa mà đã xuất hiện những tờ báo tư nhân. Về nội dung, các báo cũng không đơn thuần là những tờ công báo nữa mà bước đầu phản ánh quyền lợi của giới kinh doanh công thương nghiệp cũng như phản ánh những chuyển biến trong tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và văn hoá của Việt Nam lúc bấy giờ. Đáng chú ý là có một số tờ như Nông cổ mín đàm (1901- 1924), Đại Việt tân báo (xuất bản số đầu năm 1905), Đại Nam Đăng cổ tùng báo (1907), Lục tỉnh tân văn (1907-1921) đã bàn nhiều về vấn đề văn hoá, xã hội như tuyên truyền cho xu hướng canh tân hoặc đả phá chế độ khoa cử lỗi thời, những hủ tục trong lối sống... Nông cỏ mín đàm là tờ báo kinh tế có mục Thương cổ luận chuyên đăng bài về việc sản xuất, và kinh doanh… Tờ Đại Việt tân báo do E. Babut sáng lập và Đào Nguyên Phổ làm chủ bút. Theo Quán Chi thì Đào Nguyên Phổ là người có công đầu trong việc dịch các học thuyết chính trị mới, các sách Tân thư… và phổ biến chúng trên báo chí, kể cả tác phẩm triết học nổi tiếng “Bàn về tự do”[2] của John Stuart Mill, nhà tư tưởng và hoạt động xã hội người Anh cuối thế kỷ XIX cũng được dịch đăng từ sớm.
Đại Nam Đăng cổ tùng báo được coi là tiếng nói của trường Đông Kinh Nghĩa thục, cổ vũ học chữ quốc ngữ, duy tân, phê phán các hủ tục trong tập quán sinh hoạt của người dân như đa thê, tảo hôn, đánh bạc, những thói quen sinh hoạt mất vệ sinh... Tuy nhiên tờ báo này chỉ tồn tại khoảng 10 tháng trong năm 1907. Sau khi Đại Nam Đăng cổ tùng báo đóng cửa, trong suốt 6 năm từ 1907 tới 1913 ở Việt Nam chỉ còn lại hai tờ báo tiếng Việt xuất bản ở Nam Kì là tờ Nông cổ mín đàm và Lục tỉnh tân văn. Ngay từ khi mới ra đời, Nông cổ mín đàm và Lục tỉnh tân văn đã có hàng loạt bài về thực nghiệp, khuyến khích và cổ vũ hoạt động kinh doanh…
Năm 1913, Đông Dương tạp chí được xuất bản, ra số đầu tiên ngày 15/5 tại Hà Nội. Người sáng lập và chủ nhiệm báo là Schneinder, người đã từng ở Việt Nam từ năm 1882 và cũng là người đã xuất bản tờ Lục tỉnh tân văn và Đại nam đồng văn nhật báo. Vì vậy, lúc đầu Đông Dương tạp chí được coi là một chi nhánh của Lục tỉnh tân văn ở Bắc và Trung Kỳ. Chủ bút của tờ báo này là Nguyễn Văn Vĩnh với sự cộng tác của các tác giả Phạm Duy Tốn, Phan Kế Bính, Nguyễn Đỗ Mục, Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Tố, Trần Trọng Kim, Nguyễn Khắc Hiếu...
Trong 2 năm đầu, 1913-1914, Đông Dương tạp chí (ĐDTC) mang tính chất là một tờ báo ngôn luận thông thường: tổng hợp, đăng tải các bài về tin tức thời sự chính trị xã hội lẫn văn chương, học thuật. Tháng 1/1915 báo Trung bắc tân văn (TBTV) được xuất bản ở Hà Nội, chủ nhiệm báo vẫn là Schneider và Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút với các cộng tác viên như của ĐDTC. Lúc đó báo TBTV chuyên “nghị luận về những việc thời vụ” còn ĐDTC sẽ chuyển thành tờ báo mang tính văn học, chuyên giới thiệu và dịch các tác phẩm văn học nước ngoài và các bài về khoa sư phạm; đặc biệt, củng cố và hoàn thiện chữ quốc ngữ. Cũng như ĐDTC, TBTV lúc đầu là tờ tuần báo, đến năm 1916 thì 3 ngày ra một số và đến năm 1919, khi Nguyễn Văn Vĩnh mua lại tờ báo và nhà in từ Schneider, thì báo ra hàng ngày.
Nhìn chung, trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, các tờ báo đã chuyển dần từ vai trò là công cụ cai trị của chính quyền thực dân, thông báo các mệnh lệnh của chính quyền tới dân chúng sang vai trò là một kênh truyền bá tư tưởng học thuật, tạo nên một không gian văn hóa tư tưởng, nơi mọi người có thể thảo luận các vấn đề về văn hóa và lối sống, vận động Duy tân, phê phán những hủ tục, chế độ tảo hôn, chế độ đa thê, vận động học chữ quốc ngữ ( Đăng Cổ tùng báo, Đông Dương tạp chí), phê phán tâm lý “trọng nông, ức thương”, tuyên truyền, cổ vũ, đề cao tư tưởng thực nghiệp, phát triển kinh doanh công thương nghiêp, coi chấn hưng thực nghiệp như một giải pháp cho tình trạng yếu kém của Việt Nam… Có một hiện tượng đáng chú ý là ngay từ rất sớm vấn đề phụ nữ đã được đưa lên mặt báo, vừa là bàn về vấn đề của phụ nữ vừa mượn lời phụ nữ để bàn về những vấn đề chung của xã hội như các mục Nhời đàn bà trên Đăng cổ tùng báo và Đông Dương tạp chí.
2. Sự phát triển của báo chí tiếng Việt và sự mở rộng vai trò của báo chí như một kênh giao lưu, tiếp biến và hội nhập văn hóa ở Việt Nam từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến 1930
Từ sau chiến tranh thế giới I, Pháp thực hiện chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai. Chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai đã chuyển mạnh nền kinh tế Việt Nam sang hướng tư bản chủ nghĩa. Về mặt xã hội, nó làm vững mạnh thêm các giai tầng xã hội mới như công nhân, tư sản và tiểu tư sản, đặc biệt là tầng lớp trí thức tiểu tư sản. Thời kỳ này, báo chí cũng phát triển mạnh hơn do Pháp không giữ độc quyền báo chí như trước nữa. Do đó, nhiều người Việt Nam đã được phép xuất bản báo chí. Đặc biệt có một số chủ doanh nghiệp đã mở rộng lĩnh vực kinh doanh công thương nghiệp sang lĩnh vực xuất bản báo chí.
Bất chấp chế độ kiểm duyệt hà khắc của chính quyền thuộc địa, từ sau chiến tranh thế giới I cho tới những năm đầu thập niên 1930, báo chí tiếng Việt đã phát triển nhanh chóng cả về số lượng và nội dung. Năm 1922, cả nước chỉ mới có 19 tờ báo tiếng Việt thì đến năm 1925 đã có 25 tờ, năm 1927 có 36 tờ và năm 1929 lên tới 47 tờ. Các tờ báo tiêu biểu thời kì này là: Đông Dương tạp chí (1913-1918), Trung Bắc tân văn (1915-1945), Nam Phong (1917-1935), Nữ giới chung (1918), Thực nghiệp dân báo (1920-1933), Khai hoá nhật báo (1921-1927), Hữu thanh tạp chí (1921-1924), Đông Pháp thời báo (1923- 1928), An Nam tạp chí (1926-1930), Thần chung (1929-1930), Trung lập báo (1924-1933), Tân dân báo (1924-1925) Pháp Việt nhất gia (1927), Tiếng dân (1927-1943), Hà thành ngọ báo (1927-1929), Báo Đông -Tây (1929-1932), Phụ nữ tân văn (1929-1935), Kì lân báo (1928-1929), Văn minh (1926-1931)...
Đánh giá chung về báo chí thời kỳ này, có thể thấy nổi bật lên 2 đặc điểm chính: Đó là thời kỳ báo chí do người Việt chủ trương (Nguyễn Việt Chước 1974:,10) và là thời kỳ của xu thế dung hòa văn hóa Đông-Tây (Nguyễn Việt Chước 1974: 17,). Sự phát triển của báo chí tiếng Việt đã tạo nên những không gian tương đối dân chủ cho sự giao lưu văn hóa và truyền bá tư tưởng mới, cũng như diễn đàn trao đổi về các vấn đề liên quan tới đời sống văn hóa, chính trị và tư tưởng ở Việt Nam, nơi phổ biến thông tin, liên kết cộng đồng trong những mối quan tâm chung. Có thể nhận rõ một số khuynh hướng thể hiện trên báo chí thời kỳ này:
· Giới thiệu và truyền bá tư tưởng, văn hóa, văn minh thế giới.
Điển hình theo khuynh hướng này là Tạp chí Nam Phong. Ra đời vào thời gian trước khi chiến tranh thế giới I kết thúc, năm 1917, trong bối cảnh chính quyền thuộc địa có chủ trương đẩy mạnh truyền bá văn hóa, văn minh Pháp, Nam Phong dưới sự dẫn dắt của Phạm Quỳnh đã không chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền cho văn hóa văn minh Phương Tây mà còn dùng báo chí để giới thiệu, phổ biến di sản văn hóa, văn học phương Đông và Việt Nam. Từ các bài khảo cứu về triết học, lịch sử, khoa học, văn hóa và văn chương của cả phương Đông và phương Tây; dịch các tác phẩm triết học, văn học từ tiếng Pháp và chữ Hán ra tiếng Việt; sưu tầm và giới thiệu văn học cổ của Việt Nam…qua Nam Phong, người Việt Nam có thể tiếp cận với những học thuyết chính trị, những tư tưởng về dân chủ, tư tưởng nữ quyền, các tác phẩm văn chương… không chỉ của nhân loại mà cả di sản của ông cha để lại,… Cơ cấu vận hành, bộ máy quản lý xã thôn cổ truyền của Việt Nam cũng được giới thiệu và phân tích…Không phải không có lý do khi Nam Phong được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình đánh giá cao về phương diện truyền bá kiến thức, văn hóa, văn học Thiếu Sơn đã nhận xét về đóng góp và ảnh hưởng của Nam Phong trong cuốn Phê bình và Cảo Luận như sau: “có nhiều người không biết đọc văn Tây, văn Tầu, chỉ nhờ Nam Phong hun đúc mà cũng có được cái tri thức phổ thông, tạm đủ sinh hoạt ở đời” (Thiếu Sơn, 1933: 19)
Bên cạnh Nam Phong, một số tờ báo khác cũng góp phần vào công cuộc truyền bá tư tưởng, văn hóa, văn minh như Đông Dương tạp chí, Đông Pháp thời báo, Thần chung, Trung Lập, Hà Thành Ngọ báo…
· Vận động và cổ vũ Chấn hưng thực nghiệp.
Từ cuối thế kỷ XIX, ảnh hưởng của các trào lưu tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây, sự bành trướng của chủ nghĩa thực dân đã đặt Việt Nam đứng trước một thử thách lớn, thay đổi để tồn tại và hội nhập với thế giới hay chấp nhận là người dân một nước thuộc địa ? Đứng trước sự tồn vong của quốc gia dân tộc, nhiều trí thức yêu nước đã đưa ra những đề nghị cải cách nhằm phát triển đất nước theo hướng hiện đại, chấn hưng kinh tế, với mong muốn nước nhà đủ mạnh để bảo vệ nền độc lập dân tộc. Tuy nhiên, những cố gắng cải cách, chấn hưng thực nghiệp đó cuối cùng đều thất bại.
Đầu thế kỷ XX, bên cạnh khuynh hướng yêu nước chủ trương bạo động chống Pháp giành độc lập, đã xuất hiện khuynh hướng duy tân, chủ trương khai sáng dân trí, chấn hưng dân khí, phục hưng đất nước bằng con đường chấn hưng thực nghiệp. Các trí thức yêu nước thuộc khuynh hướng này đã nhanh chóng nắm lấy báo chí như một công cụ truyền bá tư tưởng duy tân, hô hào đổi mới và cổ động chấn hưng nền kinh tế bằng các hoạt động kinh doanh và sản xuất. Những tờ báo tiêu biểu cho khuynh hướng cổ động thực nghiệp này có thể kể đến là Thực nghiệp dân báo, Khai Hóa, Hữu Thanh tạp chí… Mặc dù chỉ có tờ Hữu Thanh là tiếng nói của Hội tương tế thương mại và kỹ nghệ Bắc Kỳ còn những tờ báo lớn vận động thực nghiệp đều là của các chủ doanh nghiệp như tờ Thực nghiệp dân báo là của Nguyễn Hữu Thu, một nhà tư sản dân tộc, chủ hãng tầu lớn ở Hải Phòng, tờ Khai Hóa nhật báo là của Bạch Thái Bưởi… Nhưng các tờ báo luôn khẳng định, tờ bâo là tiếng nói cổ động cho phong trào thực nghiệp của đất nước. Ví dụ, trong số đầu tiên, chủ trương của tờ Thực nghiệp dân báo được ghi rõ: “Bản báo không phải là cơ quan cổ động riêng cho một hạng người nào, chính là cơ quan chung cho nền thực nghiệp của khắp quốc dân….” [Thực nghiệp dân báo 12/2/1920]. Nội dung của các tờ báo là cổ động cho phong trào thực nghiệp, phản ánh yêu cầu của tư sản Việt Nam, đồng thời đấu tranh với chính quyền vì quyền lợi của người Việt.
*Tuyên truyền vận động yêu nước, phê phán chính quyền thuộc địa
Một khuynh hướng nổi bật của báo chí thời kỳ nay đó là vận động và tuyên truyền yêu nước, lòng tự tôn dân tộc và phê phán chính quyền thuộc địa. Báo Tiếng Dân do Huỳnh Thúc Kháng làm chủ bút, báo Đông Pháp thời báo của nhóm thanh niên yêu nước, có tư tưởng cấp tiến như Nguyễn Kim Đính, Trần Huy Liệu, báo Đuốc Nhà Nam của Dương Văn Giáo, báo Thần Chung của Diệp Văn Kỳ, Nguyễn Văn Bá, báo Công luận… đã đăng tải nhiều bài báo về tình cảnh của dân chúng, phê phán chế độ thực dân, khơi dậy tinh thần yêu nước và ý thức trách nhiệm của người dân trước vận mệnh đất nước. Có một điểm đáng lưu ý, là do chế độ kiểm duyệt hà khắc của chính quyền thực dân, nhiều bài báo thường lấy danh nghĩa tiếng nói của phụ nữ. Ví dụ Nam Kiều (Trần Huy Liệu) trên Đông Pháp thời báo ( ĐPTB), qua việc phê phán quan niệm cho rằng phụ nữ chỉ cần lo công việc gia đình mà quên mất trách nhiệm đối với xã hội, đã nhắc nhở người đọc về thực trạng nô lệ và truyền thống bất khuất chống ngoại xâm của phụ nữ Việt Nam trong lịch sử. Ông nói: “ Kìa như hai Bà Trưng khởi nghĩa đánh giặc, bà Triệu Ẩu một mình đánh với quân Ngô, nếu cứ theo như cái thuyết “ thành đổ chúa xây” thì sáu mươi lăm thành Linh biểu can chi phải đến Hai bà Trưng gánh vác, quân Ngô tàn bạo can chi phải đến Bà Triệu liều mình...Buồn thay cho xã hội ta ngày nay, việc công ích không ai tán thành, việc công phẫn không ai phấn khích...[ĐPTB- 13/3/1929]. Hoặc như báo Công luận ngày 19/4/1927 đã phân tích: Hiện nay “quốc gia đang khó khăn” “xã hội đang điên đảo” bởi “phường tham quan ô lại”. Vậy “chị em phải ráng học hành chữ nghĩa, phải ráng rèn tập tánh nết... mà giúp cho xã hội đương lúc khốn nguy, dân tộc đương lúc khó khăn thì mới không hổ với đồng loại”.
Báo chí cũng là nơi tổ chức, tập hợp quần chúng tham gia các hoạt động yêu nước như đòi ân xá cho Phan Bội Châu, đưa tang Phan Chu Trinh, đòi thả Nguyễn An Ninh, đón tiếp Bùi Quang Chiêu, … Báo Đông Pháp thời báo bình luận về sự tham gia của phụ nữ trong các phong trào này nhưng qua đó lại nhắc nhở người dân về lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam: … “Tuy các bà, các cô không đủ sức mà cầm cương lên ngựa đặng như bọn nam nhi mặc dầu chớ cái lòng nhiệt thành của hạng nữ lưu chỉ thiệt ngọn lửa rất nồng nàn để ung đốt lòng ái quốc của bọn nam nhi cho khỏi lụi khỏi tắt. Gương bà Trưng, bà Triệu còn làu làu trong thanh sử Việt Nam.”[ĐPTB-10/3/1926]
· Hình thành diễn đàn phụ nữ
Trong lịch sử Việt Nam, do ảnh hưởng của Nho giáo, phụ nữ chưa bao giờ có tiếng nói trong đời sống cộng đồng làng xã, cũng như đời sống chính trị của đất nước. Từ sau chiến tranh thế giới thứ I, phong trào phụ nữ thế giới ảnh hưởng mạnh mẽ tới xã hội Việt Nam, ở Việt Nam đã xuất hiện vấn đề phụ nữ được báo chí và cả xã hội quan tâm. Rất nhiều tờ báo đã dành một số trang để bàn về vấn đề phụ nữ, hoặc có mục dành riêng cho phụ nữ [3]. Các mục như Văn Nữ giới hoặc Tiếng Oanh được coi như một diễn đàn để phụ nữ trao đổi ý kiến về các vấn đề của mình hoặc là nơi để phụ nữ tập viết các bài báo... Các cuộc thảo luận trên báo chí về vấn đề phụ nữ thời kỳ đó tập trung phân tích vai trò, địa vị của phụ nữ trong gia đình và xã hội, vấn đề trách nhiệm của phụ nữ đối với vận mệnh quốc gia dân tộc cũng như vấn đề bình đẳng nam nữ và giải phóng phụ nữ….
3. Sự phát triển của báo chí và việc hình thành các dòng báo chí chuyên biệt cũng như sự tham gia của báo chí vào công cuộc vận động giải phóng dân tộc từ năm 1930 đến 1945
Sang những năm 1930, tình hình chính trị và xã hội Việt Nam có nhiều biến động. Ảnh hưởng của các trào lưu văn hóa tư tưởng thế giới đã dẫn đến nhiều nét mới trong báo chí tiếng Việt. Trước hết, là sự phát triển mạnh mẽ của báo chí. Từ năm 1930 tới năm 1936 có 180 tờ báo mới ra đời. Cùng với khoảng 30 tờ báo có từ trước tiếp tục xuất bản thì trong năm 1936 có tất cả 210 tờ báo [4].
Từ năm 1936, với thắng lợi của Mặt trận Dân chủ Đông Dương trong cuộc đấu tranh đòi tự do báo chí, Pháp đã phải thừa nhận hiệu lực của Luật tự do báo chí ban hành năm 1881 được áp dụng ở Đông Dương. Đó là bộ luật quy định báo chí phát hành chỉ cần báo trước 24 giờ. Chính thắng lợi này đã làm báo chí giai đoạn 1936-1939 phát triển mạnh mẽ [5]. Nhiều tờ báo cách mạng được phát hành công khai.[6] Theo Daniel Hemery, Sở An ninh Đông Dương, ước tính vào tháng 11/1938, chỉ riêng Nam Kỳ có tới 18 tờ báo cộng sản, trốtkit, hoặc thân cộng. Số in của báo tiếng Pháp giảm chỉ còn 30.580 bản trong khi số in của báo tiếng Việt là 153.000 bản. Tính đến ngày 1/1/1939 trên toàn cõi Đông Dương số báo tiếng Việt và song ngữ Pháp Việt có 120 tờ trong khi sốbáo tiếng Pháp chỉ còn 69 tờ.( Cao Huy Thuần, Nguyễn Tùng….. CB) (2005), 88) [7]
Thời kì từ năm 1939-1945, do điều kiện chiến tranh, kinh tế suy thoái, mực và giấy là hai nguồn vật liệu phục vụ cho ngành in ấn trở nên khan hiếm và đắt đỏ, đã ảnh hưởng trực tiếp đến ngành xuất bản, trong đó có báo chí. Nhiều tờ báo phải đóng cửa hoặc giảm trang, in trên giấy xấu. Mặc dù vậy, do nhu cầu tìm hiểu tình hình trong nước và quốc tế tăng, độc giả ngày càng nhiều, tình hình phát hành báo chí vẫn được duy trì và được phát hành với số lượng khá lớn.
Từ tháng 7/1939, để chuẩn bị cho tình trạng chiến tranh, ở Đông Dương, chức vụ Toàn quyền Đông Dương cũng thay đổi từ một quan toàn quyền dân sự là Brevie chuyển sang cho một quan toàn quyền quân sự, tướng Catroux và sau đó là Đô đốc Jean Decoux. Hành động đầu tiên của chính quyền thuộc địa là ra sức đàn áp Đảng Cộng sản. Sắc lệnh ngày 28/9/1939 cấm ngặt tất cả hành vi tuyên truyền về Quốc tế III và các tổ chức có liên quan. Đảng Cộng sản, các đoàn thể và các nhóm liên quan đều bị giải tán. Thực dân Pháp đã quy định kiểm duyệt toàn bộ báo chí nước ngoài trong các khu vực thuộc địa của Pháp. Trong vòng 4 tháng cuối năm 1939, Pháp đã ký tới 10 Sắc lệnh và Nghị định về báo chí và liên quan đến báo chí. Giấy và mực in cũng được chính quyền quản lý chặt chẽ thông qua phòng kiểm duyệt Liên đoàn giấy. Năm 1943, Toàn quyền Đông Dương ra một nghị định mới về việc phát hành báo chí. Nghị định này quy định: khuôn khổ báo sẽ bị hạn chế để tiết kiệm giấy. Nếu báo xuất bản hàng ngày thì phải nghỉ ngày chủ nhật. Nếu phát hành ngày chủ nhật thì không được phát hành các ngày khác trong tuần, không được in báo trên giấy khổ 23 x 2000 cm2, nên dùng khổ báo không cần phải cắt giấy để tiết kiệm... [Đông Pháp-1/5/1943]
Ngay từ trước khi có sắc lệnh trên, một loạt tờ báo đã bị khám xét, bắt bớ và đóng cửa. Tờ Ngày mới bị đóng cửa ngày 26.8.1939, Dân chúng ngày 30/8/1939, Người mới ngày 5/9/1939, Thế giới ngày 13/9/1939, Đời nay ngày 29/9/1939. Trước tình hình đó, Đảng Cộng sản Đông Dương đã kịp thời chuyển hướng chỉ đạo cách mạng, thành lập Mặt trận Thống nhất dân tộc phản đế Đông Dương, ra chỉ thị cho những người làm báo và các tờ báo Đảng rút vào bí mật.
Ngày 23/9/1940, Nhật vào Đông Dương, đặt thêm ách thống trị mới đối với xã hội Việt Nam và từng bước ép Pháp phải nhường cho Nhật một số quyền lợi về kinh tế chính trị, quân sự. Đồng thời, Nhật cũng ráo riết tuyên truyền chính sách Đại Đông Á, văn hoá Nhật... nhằm gây ảnh hưởng trong dân chúng. Nhật cũng thành lập văn phòng kiểm duyệt báo chí, ra thông báo về việc kiểm duyệt toàn bộ báo chí, xuất bản phẩm và các phương tiện tuyên truyền kể cả áp phích quảng cáo và các kịch bản... Dựa vào Nhật, một số đảng phái mới ra đời như Đại Việt dân chính, Đại Việt quốc xã, Phục quốc... và đều ra báo để gây ảnh hưởng. Tháng 5/1941 quyết nghị thành lập Mặt trận Dân tộc Thống nhất rộng rãi lấy tên là Việt Nam độc lập đồng minh (gọi tắt là Việt Minh)
Phong trào Việt Minh phát triển, ở các vùng căn cứ địa cách mạng, báo chí cách mạng cũng được xuất bản, góp phần tuyên truyền và vận động nhân dân như tờ: Việt Nam độc lập, Cứu quốc, Cờ giải phóng... ở các địa phương cũng có báo cách mạng để vận động tuyên truyền trong nhân dân, như: Báo Đuổi giặc nước của cơ quan tuyên truyền cổ động của Việt Minh Thanh Hoá, báo Hiệp lực của cơ quan cổ động của Việt Minh tỉnh Bắc Ninh ...
Có thể thấy, thời kỳ từ 1930 đến1945, tình hình chính trị ở Việt Nam có rất nhiều biến động, nhưng báo chí đã có sự phát triển vượt bậc, bất chấp tình trạng khó khăn trong chiến tranh. Sự phát triển của báo chí còn thể hiện ở sự phân hóa và hình thành những dòng báo chí chuyên biệt, đại diện cho tiếng nói của các giai tầng xã hội và các khuynh hướng tư tưởng khác nhau: dòng báo chí cách mạng, dòng báo phụ nữ và dòng báo chí tôn giáo, báo thể thao, báo văn học, báo cho thiếu nhi…Sự phân hóa và sự tồn tại của các dòng báo chí chuyên biệt này đã phản ánh sự trưởng thành về ý thức công dân, cũng như sự phát triển về nhận thức của các giai tầng trong xã hội
· Báo chí cách mạng và các cuộc đấu tranh về tư tưởng trên báo chí.
Sự ra đời của Đảng cộng sản Việt Nam vào đầu năm 1930 với vai trò là người tổ chức, lãnh đạo cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc của nhân dân Việt Nam đã làm xuất hiện dòng báo cách mạng lúc bí mật, lúc ra công khai của Đảng Cộng sản Việt Nam và dòng báo lưu hành trong các nhà tù của thực dân. Cùng với sự ra đời của Đảng cộng sản là quá trình truyền bá các quan điểm của chủ nghĩa Mac- lê nin vào Việt Nam, điều đó đã làm phong phú thêm nội dung của báo chí công khai, các đảng viên cộng sản đã tham gia vào các cuộc tranh luận học thuật, tư tưởng và có tiếng nói phản biện, thể hiện quan điểm đại diện cho tầng lớp nhân dân lao động.
Có thể thấy, bên cạnh việc phản ánh trào lưu Âu hoá và lối sống tư sản trong các đô thị đang là xu hướng chủ đạo, báo chí còn đưa tin về hoạt động cách mạng của nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản. .Ảnh hưởng của Đảng cộng sản cũng thể hiện rõ trong các cuộc thảo luận trên lĩnh vực tư tưởng như cuộc thảo luận của Hải Triều và Thiếu Sơn về “Nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân sinh” [ Đời Mới-24/3-27/3/1933], cuộc thảo luận của Hải Triều và Phan Khôi về “Duy vật và duy tâm” [ Phụ nữ thời đàm- 8 và 29/I0/ 1933]; cuộc thảo luận của Phan Khôi và Nguyễn Thị Chính về “Vấn đề giải phóng phụ nữ với nhân sinh quan” [ Phụ nữ tân văn- 7 và 14/7 và 4/8/1932], cuộc tranh luận về “Phổ thông đầu phiếu” trên báo Công luận năm 1932 và các bài về quyền bầu cử: phổ thông đầu phiểu và quyền bầu cử của phụ nữ...
Trong thời kỳ vận động dân chủ năm 1936-1939, báo chí cách mạng chuyển ra hoạt động công khai, các tờ La Lute 1933-1939), Hồn trẻ (1936) Dân chúng (1938-1939), Tin tức (1938) … trở thành nơi khởi xướng, tổ chức, và lãnh đạo các phong trào đấu tranh của nhân dân trong phong trào vận động đòi dân chủ, cải thiện dân sinh.
Từ năm 1939, do tình hình chiến tranh, Đảng cộng sản bị khủng bố, tất cả báo chí cách mạng phải phát hành bí mật song cũng không vì thế mà báo chí cách mạng không phát triển. Tiêu biểu cho báo chí cách mạng thời kì này là các tờ Tạp chí Cộng sản, Cờ giải ghóng, Cứu quốc, Việt Nam độc lập, Kèn gọi lính, Mê Linh, Phá ngục, Kháng địch, Cởi ách, Chiến đấu, Tiên phong, Dân tộc, Tiếng súng khởi nghĩa…Thời kỳ vận động Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám, các tờ báo này đã góp phần tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia cách mạng, đứng lên giành độc lập dân tộc.
· Sự phân hóa của báo chí và sự hình thành các dòng báo chuyên biệt.
Sự phát triển về mặt nhận thức của tầng lớp trí thức đã dẫn đến việc báo chí công khai bị phân hoá thành nhiều khuynh hướng: báo chí thân Pháp như các tờ: Đông Pháp (ĐP), Tin mới, Đàn bà (ĐB), Tân Việt Nam, Nỗ lực; báo chí cấp tiến như các tờ Ngày nay, Thanh nghị, Tri tân... Ngoài ra còn có một số tờ báo của nhóm Trốtkít như tờ Văn mới, Tân thời...,các loại báo văn học, tôn giáo và các loại báo chuyên biệt khác như báo thể thao, báo kinh tế, báo trẻ em...
Đặc biệt là thời kỳ này đã hình thành dòng báo phụ nữ với sự xuất hiện và tồn tại của hơn 10 tờ báo phụ nữ được xuất bản khắp ba miền[8]. Hầu hết các báo xuất bản thời kì này đều dành riêng một mục cho phụ nữ hoặc có các trang phụ nữ như Công luận, Đông Pháp, Tân thời tuần báo (TT), Dân hiệp (DH), Nam Kỳ tuần báo (NKTB)... Có thể nói, các tờ báo phụ nữ và các diễn đàn dành cho phụ nữ trên các tờ báo đã tạo nên một không gian cho mọi người thảo luận về các vấn đề phụ nữ, như quyền được học tạp, quyền được trả lương ngang bằng, chế độ bảo hiểm, chế độ thai sản, quyền bầu cử của phụ nữ, vấn đề giải phóng phụ nữ khỏi các ràng buộc của lễ giáo phong kiến, phụ nữ tham gia vào cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc như thế nào?...Đây cũng chính là một kênh thông tin để phụ nữ nói lên tiếng nói của mình, về quyền phụ nữ, cũng như đấu tranh cho các quyền đó…
Cũng từ những năm 1930, báo chí tôn giáo khá phát triển, đặc biệt là báo chí Phật giáo ra đời gắn liền với phong trào Chấn hung Phật giáo diễn ra mạnh mẽ khắp 3 kỳ. Chịu ảnh hưởng từ phong trào chấn hưng Phật giáo thế giới, đặc biệt từ Trung Quốc, báo chí Phật giáo Việt Nam đã có mặt từ cuối thập niên 1920 là một trong những phương tiện quan trọng, công cụ sắc bén, góp phần vào sự phát triển của phong trào Chấn hung Phật giáo. Có thể kể một số tờ báo Phật giáo tiêu biểu như: Nguyệt san Pháp Âm, Phật hóa Tân thanh niên Tạp chí Từ Bi Âm Nguyệt san Viên Âm , Tạp chí Đuốc Tuệ , Tạp chí Tiếng Chuông Sớm, Tạp chí Tiến Hóa , Tam Bảo tạp chí, Tạp chí Bát Nhã Âm… Nội dung của báo chí Phật giáo chủ yếu đi vào các trọng tâm hoằng dương Phật pháp, chấn hưng Phật giáo và nuôi dưỡng tinh thần dân tộc. Bên cạnh việc thực hiện nhiệm vụ hoằng pháp, xây dựng nền văn học Phật giáo trong văn học chữ quốc ngữ, bảo tồn di sản văn hóa cổ Việt Nam, báo chí Phật giáo cũng đã bước đầu quan tâm tới vấn đề bình đẳng giới, nhất là vấn đề phụ nữ.[9]
Kết luận.
Tocqueville trong cuốn Nền dân trị Mỹ nổi tiếng của mình đã viết về vai trò của báo chí trong xã hội hiện đại: “ Khi con người không còn gắn bó với nhau một cách vững chắc và lâu bền, thì khó có thể làm cho đa số họ cùng hành động chung, song ít ra cũng phải thuyết phục từng người mà sự tham gia của người đó là cần thiết rằng lợi ích riêng của anh ta bắt buộc anh ta tự nguyện góp các nỗ lực của anh vào với nỗ lực của mọi người. Điều đó chỉ có thể tiến hành một cách bình thường và thuận lợi nhờ một tờ báo. Chỉ có một tờ báo là có khả năng trong cùng một lần đem cùng một ý tưởng đặt vào trong cả ngàn cái đầu” (Tocqueville 2007: 170 )
Lịch sử báo chí Việt Nam từ 1862-1945, đã cho thấy mặc dù thời kỳ đầu báo chí là công cụ phục vụ quá trình xâm lược và cai trị của chính quyền thực dân với chức năng truyền đạt thông tin, những trí thức Việt Nam khi nhận ra lợi thế của báo chí trong việc truyền bá tư tưởng, tập hợp lực lượng, định hướng và dẫn dắt cộng đồng đã nhanh chóng sử dụng báo chí như một phương tiện hiệu quả để đạt được các mục tiêu của mình.
Báo chí đã giúp người dân Việt Nam hiểu biết về một thế giới rộng lớn bên ngoài lũy tre xanh của các làng xã Việt Nam truyền thống. Báo chí cũng giúp họ tiếp cận với các tư tưởng mới, các nền văn hóa mới, các thành tựu văn hóa, khoa học kỹ thuật của nhân loại, báo chí giúp người Việt học hỏi để thay đổi và hội nhập.
Báo chí cũng giúp người Việt Nam được nói lên nguyện vọng và ý chí của mình trước các vấn đề của cuộc sống, từ quyền được học tập, được lao động, quyền bầu cử và quyền được kết hôn với người mình yêu, quyền tự định đoạt số phận mình. Báo chí cũng liên kết mọi người trong một mối quan tâm chung.
Cách mạng thàng Tám năm 1945 thành công đã đánh dấu một bước ngoặt trọng đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Trong sự trưởng thành đó của dân tộc, có phần đóng góp quan trọng của nền báo chí tiếng Việt.trong vai trò là phương tiện truyền bá tư tưởng, vận động, tập hợp, tổ chức và định hướng cộng đồng.
Tài liệu tham khảo
1. Đặng Thị Vân Chi (2006),” Dòng báo phụ nữ ở Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám năm 1945”, T/c NCLS tháng 11 ( 367)
2. Nguyễn Việt Chước,(1974), Lược sử báo chí Việt Nam, Nam Sơn, Sài Gòn
3. McHale.Shawn Frederick (1995), Printing, power, and the transformation of Vietnamese cultture, 1920-1945, dissertation, Cornell University
4. Đỗ Quang Hưng ( CB),(2000), Lịch sử báo chí Việt Nam, H, NXB Chính trị Quốc gia,
5. Tạ Thị Bích Liên ( 2015), Báo chí Phật giáo với vấn đề phụ nữ trước năm 1945, Luận văn thạc sĩ , khoa học Lịch sử, Khoa Lịch sử Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn.
6. TS. Huỳnh Văn Tòng (2000), Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945, NXB Thành phố Hồ Chí Minh
7. Cao Huy Thuần, Nguyễn Tùng, Trần Hải Hạc, Vĩnh Sính, (2005) Từ Đông sang Tây, NXB Đà Nẵng
8. Tocqueville (2007),Nền dân trị Mỹ, NXB Tri thức, T2,
9. Thiếu Sơn, ( 1933), Phê bình và Cảo luận, H.
Các tờ báo được phát hành từ 1862-1945: Gia định báo, Đăng cổ tùng báo, Nông cổ mín đàm, Đông Dương Tạp chí, Nam Phong, Trung Bắc tân văn, Khai hóa, Hữu Thanh, Công Luận, Trung Lập, Đông Pháp thời báo, Thực nghiệp dân báo, Phụ nữ tân văn, Đàn bà mới, Nữ giới chung, Dân chúng, Ngày mới, Ngày nay, Đàn bà, Tân xã hội, …
[1] Các bài báo được Sở mật thám Pháp dịch sang tiếng Pháp rồi đưa sang sở báo chí kiểm duyệt
[2] Tư tưởng chủ đạo của tác phẩm ” Bàn về tự do” của John Stuart Mill là : tự do tư tưởng, tự do tôn giáo, tự do thảo luận ; tự do về sở thích, tự do đặt kế hoạch cho cuộc sống theo sự xét đoán của mình; và tự do hội họp.. Mỗi người cần được tự do mưu cầu hạnh phúc riêng của mình "trong chừng mực ta không mưu toan xâm phạm đến hạnh phúc của người khác hoặc ngăn trở những nỗ lực của người khác đạt được hạnh phúc. Mỗi người là người bảo vệ chính đáng nhất cho sự lành mạnh của anh ta, dù là sự lành mạnh thân thể, tinh thần hay tâm linh". Tự do của mỗi người tìm thấy giới hạn của mình trong tự do của người khác; rằng, tự do xã hội là ranh giới giữa sự kiểm soát xã hội và sự độc lập của cá nhân.J ohn Stuart Mill bảo vệ quyền của các cá nhân để họ được "sống hạnh phúc theo ý của họ, hơn là bắt họ sống hạnh phúc theo ý những người xung quanh".

[3] Nhời đàn bà (Trung bắc tân văn, Đông Pháp thời báo), Văn nữ giới (Khai hoá nhật báo, Đông Pháp thời báo), Phụ nữ diễn đàn ( Thần Chung, Công luận), Tiếng oanh (Hà thành Ngọ báo) Phụ nữ diễn đàn (Văn minh )…

[4] Theo thống kê tên các tờ báo được xuất bản từ năm 1930 đến 1936 trong sách “ Báo chí Việt Nam từ khởi thủy dến 1945 “ của TS Huỳnh Văn Tòng, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2000, tr 443-475.
[5]. Ngày 20/6/1935, Báo Dân quyền phát hành số 1 không được phép của Toàn quyền Đông Dương nên đã bị đình bản. Nhờ phong trào đấu tranh của nhân dân và báo giới, dựa vào điều luật 5,6,7 của Luật Báo chí được ban hành ngày 29/7/1881 quy định báo chí dù xuất bản bằng tiếng Pháp hay tiếng bản xứ đều tự do, ( không cần xin phép trước, không phải nộp tiền kí quỹ) ngoài việc viên quản lý báo có quốc tịch Pháp và đã thành niên và Điều 10 của đạo luật này cũng cho phép áp dụng đạo luật này tại chính quốc và các xứ thuộc địa như Angieri và Nam kì… báo Dân quyền đã thắng trong vụ kiện chính quyền thuộc địa ở Đông Dương. Việc báo Dân quyền thắng kiện đã vô hiệu hóa sắc lệnh ngày 30/12/1898 của Toàn quyền Đông Dương về việc kiểm duyệt bao chí ở thuộc địa. Sau sự kiện này, nhiều tờ báo đã được xuất bản không cần xin phép, tạo điều kiện cho báo chí cách mạng phát hành công khai.
[6] Dựa vào thắng lợi của cuộc đấu tranh đòi thực hiện Luật báo chí ban hành ngày 29/7/1881 của Pháp, nhiều tờ báo Cách mạng đã phát hành công khai. Tuy các tòa báo không bị bắt phạt , nhưng Pháp vẫn đình chỉ việc phát hành. Để đối phó lại, các Đảng viên cộng sản vẫn tiếp tục ra báo, tờ báo này bị đình chỉ thì tờ báo khác lại ra đời. Chính vì vậy, nhiều tờ báo chỉ được phát hành 1 vài số,. có tờ báo chỉ ra được duy nhất số đầu tiên như: Báo Dân quyền 2 số, báo Tân Xã hội 2 số, báo Nước Nam chỉ có số ra mắt…
[7] Cao Huy Thuần, Nguyễn Tùng….. CB) (2005), Từ Đông sang Tây, sdd, tr88….
[8] Phụ nữ tân văn ( 1929-1935) Phụ nữ thời đàm 9 (1930 -1931) Phụ nữ thời đàm (tập mới 1933-1934), Phụ nữ tân tiến ( 1932-1933) Phụ nữ tân tiến ( bộ mới 1934) Đàn bà mới (1934-1936) Nữ lưu (1936-1937) Việt nữ ( 1937) Phụ nữ ( 1938-1939) Đàn bà( 1939-1945), Bạn gái (1945), Việt nữ ( 1945-1946).
[9] Tạ Thị Bích liên ( 2015), Báo chí Phật giáo với vấn đề phụ nữ trước năm 1945, Luận văn thạc sĩ , khoa học Lịch sử, Khoa Lịch sử Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn.